Seweryn Rzewuski

Seweryn Rzewuski herbu Krzywda, krypt.: S. R. S. D. G. M. W. K. A. K. Mci; S. R. S. D. GM. Deputowany Podolski Współwięzień, (ur. 13 marca 1743 w Podhorcach, zm. 11 grudnia 1811 w Wiedniu) – hetman polny koronny, generał wojsk koronnych, jeden z przywódców konfederacji targowickiej. Pisarz polityczny, mówca, poeta, a nawet dramatopisarz(?).

Życiorys

Jego ojcem był późniejszy hetman wielki koronny Wacław Rzewuski, matką natomiast Anna z Lubomirskich. Pierwsze nauki pobierał u warszawskich teatynów. Począwszy od roku 1754, wychowawcą wszystkich młodych Rzewuskich był L. A. Caraccioli i to pod jego czujną opieką przebywali przez niemal 5 lat poza granicami Polski (w latach 1755-1759 odwiedzali kolejno Austrię, Włochy i Francję).

Działalność polityczna

W roku 1760 zyskał nominację na generała majora wojsk koronnych, wkrótce potem (1761) był już starostą dolińskim, a nieco później także starostą stuleńskim. W 1764 roku podpisał elekcję Stanisława Augusta PoniatowskiegoElektorów poczet, którzy niegdyś głosowali na elektorów Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanisława Augusta roku 1764, najjaśniejszych Królów Polskich, Wielkich Książąt Litewskich, i.t.d. / ułożył i wydał Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski, Lwów 1845, s. 319..

Seweryn był posłem podolskim na sejm delegacyjny 1767 (Sejm Repninowski). W wyniku sprzeciwu wobec żądań posła rosyjskiego Nikołaja Repnina został wraz z ojcem porwany (nocą 13/14 października 1767) przez wojsko rosyjskie (gen. O. A. Igelström) i wywieziony na zesłanie do Kaługi. Powrócił do Polski w styczniu 1773, osiadł w Siedliskach (ziemia chełmska), a kilkanaście miesięcy później (kwiecień 1774) otrzymał po ojcu buławę i tytuł hetmana polnego koronnego. W roku następnym (1775) otrzymał wraz z ojcem, od króla tytułem zadośćuczynienia za zesłanie, bogate starostwo kowelskie, a także order Św. Stanisława (4 września 1775). Pomimo tego, wkrótce potem, w czasie przeprowadzania reform ustroju Rzeczypospolitej w roku 1776 (kiedy to mocno ograniczono władzę hetmanów) ostro występował przeciwko królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu i Radzie Nieustającej. Był chciwy i próżny w swych działaniach, funkcji hetmańskich nie pełnił, oddany gospodarce i działalności opozycyjnej. W roku 1788 prosił Berlin o pomoc w celu zdobycia dla siebie dyktatury. Był członkiem konfederacji Sejmu Czteroletniego Kalendarzyk narodowy y obcy na rok … 1792. …, Warszawa 1791, s. 310.. W czasie Sejmu Czteroletniego stanął na czele obozu hetmańskiego, wrogiego wszelkim reformom. Wydał wówczas szereg pism politycznych. M. in. "O sukcesji tronu w Polsce"Seweryn Rzewuski, Stanisław Szczęsny Potocki 1790 1789, "Punkta do reformy rządu" (1790), "O tronie polskim zawsze obieralnym dowody" 1790. Wyjechał do Wiednia, gdzie zgromadził obóz malkontentów, niechętnych jakimkolwiek zmianom. W 1791 przybył do Petersburga, by pod protekcją cesarzowej Katarzyny II rozwinąć działalność przeciwko konstytucji 3 maja. Był jednym z inicjatorów zawiązania konfederacji targowickiej, występując jako jej dowódca wojskowy. Był konsyliarzem konfederacji generalnej koronnej w konfederacji targowickiejDariusz Rolnik, Szlachta koronna wobec konfederacji targowickiej (maj 1792 – styczeń 1793), Katowice 2000, s. 163.. W 1793 po ujawnieniu planów rozbiorowych Rosji i Prus wyjechał do Galicji i wycofał się z życia politycznego. Zmarł w Wiedniu.

W czasie insurekcji kościuszkowskiej Sąd Najwyższy Kryminalny skazał go na karę śmierci przez powieszenie, wieczną infamię, konfiskatę majątków i utratę wszystkich urzędów. Wobec nieobecności skazanego, wyrok wykonano in effigie 29 września 1794.

W 1775 odznaczony Orderem Orła Białego i Orderem Świętego StanisławaKawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s.216..

Twórczość

Ważniejsze dzieła i mowy

  1. Mens humana immortalis. Canente Severino Rzewuski, Poczajów 1760; wyd. 2 Warszawa 1761, (wiersz dedykowany H. Brühlowi); autorstwo według karty tytułowej, J. H. Rychtera i J. Majerowej; natomiast Estreicher XXVI (1915) 561, (za L. A. Caracciolim i H. Juszyńskim) przypisuje go Wacławowi Rzewuskiemu
  2. Supplex libellus populorum ad reges. Scriptore Severino Rzewuski, Poczajów 1762; przekł. pols
  3. Felicitas Poloniae rex incolumis, Warszawa 1763, (wiersz z pochwałą Augusta III); autorstwo jak wyżej poz. 1; natomiast Estreicher XXVI (1915) 567 sugeruje autorstwo Wacława Rzewuskiego
  4. Głos… wojewodzica krakowskiego, starosty dolińskiego, posła podolskiego na Sejmie Ekstraordynaryjnym Warszawskim dnia 6 października 1767, brak miejsca wydania (1767)
  5. List… do Przeświętnych Województw, Ziem i Powiatów, na sejmiki przedsejmowe poselskie pisany. R. P. 1776, brak miejsca wydania (po 1 lipca 1776)
  6. Mowa… miana na sejmie dnia 28 Augusti 1776, brak miejsca wydania (1776, 2 wydania); przekł. francus
  7. List… do Jaśnie Wielmożnego (Adama) Rzewuskiego, posła nowogrodzkiego. Gruszczyn 4 Novembris 1782, brak miejsca wydania (1782)
  8. Do mojej żony (wiersz), powst. po roku 1782, brak miejsca i roku wydania; egz. z własnoręcznymi poprawkami autora w Ossolineum, sygn. XVIII-12224-III; rękop
  9. Gesta populi Poloni ab excessu Augusti III, powst. przed rokiem 1787, niewydane; o napisanie tej i zapisanej poniżej broszury informuje L. A. Caraccioli (De La Platiè
  10. Paradoxa politica, powst. przed rokiem 1787, niewydane; porównaj notkę do poz. 9
  11. O sukcesji tronu w Polszcze rzecz krótka, Amsterdam (Drezno, a może Kraków?) 1789; (Warszawa) 1789 (2 odbicia); broszura ta wywołała szereg pism polemicznych, głos zabiera
  12. Punkta do formy rządu w Polszcze, brak miejsca wydania (1789); wyd. następ
  13. Nad prawem, które by szlachcie bez posesji activitatem na sejmikach odbierało, uwagi, brak miejsca wydania (1790); (Warszawa 1790)
  14. O tronie polskim zawsze obieralnym z dziejów i prawa dowody, (Warszawa 1790)
  15. Odpis na list przyjaciela względem listu J. M. Ks. Krasińskiego, biskupa kamienieckiego, (Warszawa 1790); (Lwów 1790)
  16. Protestacja przeciw sukcesji tronu w Polszcze… W Wiedniu dnia 15 sierpnia 1790, brak miejsca wydania (1790); wydano także ja
  17. Lettre… au Roi. De Jassy le 1 janvier 1792, brak miejsca wydania 1792; przekł. pols
  18. Uniwersał dla wszystkich… Dan w Targowicy… dnia 14 miesiąca maja 1792, brak miejsca wydania (1792)
  19. Głos… na sesji konfederackiej dnia 31 stycznia 1793 roku miany, względem wkroczenia wojska pruskiego w granice polskie, brak miejsca wydania (1793)
  20. Protestacja… z okoliczności podziału krajów polskich. Działo się w Grodnie na sesji Konfederacji Generalnej Koronnej dnia 17 kwietnia 1793, brak miejsca wydania (1793); wydano także ja
  21. Poezje, powst. w latach 1765-1797, rękopi

Autorstwa S. Rzewuskiego są także prawdopodobnie 2 dramaty zachowane w rękopisach Archiwum Podhoreckiego (Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie): Mitrydates, tragedia tłumaczona oraz tragedia bez tytułu o Czetwertyńskim i buntach Chmielnickiego (porównaj J. Majerowa, s. 14-15, 37).

Prace edytorskie

  1. Mowy i listy… Wacława Rzewuskiego… zebrane przez S. R. S. D. G. M. W. K. I. K. Mci, Poczajów 1761 (2 wydania); wyd. 3 Supraśl 1788.

Listy i materiały

  1. Korespondencja ze Stanisławem Augustem z lat 1775-1776, 1783 i z synowcem z roku 1782, kop
  2. Do I. Potockiego z 11 maja 1786, rękop
  3. Do S. Sz. Potockiego z 30 lipca 1788, rękop
  4. Do Leopolda II i Józefa II – z lat 1791-1792; Projet donné… au mois de février à sa Majesté sur une confédération et révolution à opérer; inne pisma polityczne; rękopi
  5. Do J. J. Sieversa z Grodna 25 kwietnia 1793, rękop
  6. Do Katarzyny II koncept listu z 1 czerwca 1793, rękop
  7. Do Stefana Lubowidzkiego z 2 lipca 1793, ogł. W. Smoleńs
  8. Do J. M. Ossolińskiego z 26 marca 1805, rękop
  9. Koncepty listów S. Rzewuskiego, rękop
  10. Od ojca, W. Rzewuskiego, z lat 1764-1788; K. Sołtyska z 6 maja 1773; Stanisława Augusta z 27 sierpnia 1775; fragmenty ogł. L. Rzewuski w: Kronika podhorecka, 1706-1779, Kraków 1860
  11. Od S. Sz. Potockiego z lat 1773-1796, 39 listów i biletów wizytowych, rękop
  12. Od różnych adresatów z lat 1779-1788, m.in.
  13. Od I. Potockiego z 3 listopada 1784, 21 marca 1785, 16 listopada 1786 i inne; rękopis jak wyżej sygn. II 2/86; fragmenty cyt. E. Rostworowski jak wyżej poz. 2
  14. Od F. Karpińskiego z 6 listopada 1784, z rękopisu Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Krakowie (Archiwum Podhoreckie, sygn. II 2/39a), wyd. T. Mikulski, R. Sobol w: Korespondencja F. Karpińskiego, Wrocław 1958 "Archiwum Literatury" nr 4
  15. Od W. A. Kaunitza z 15 września 1788, z rękopisu Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Krakowie (Archiwum Podhoreckie, sygn. II 2/40) ogł. A. Be
  16. Od A. Naruszewicza z 20 maja 1790, z rękopisu Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Krakowie (Archiwum Podhoreckie, sygn. XIII 2/35) wyd. J. Platt w: Korespondencja Adama Naruszewicza 1762-1796, Wrocław 1959
  17. Od J. J. Sieversa z 24 kwietnia 1794, rękop
  18. Relacje i diariusze z lat 1761-1764, ogł. L. Rzewuski jak wyżej poz. 10.

Różne pisma Rzewuskiego zachowały się także w rękopisa

Bardziej szczegółową bibliografię wierszy Rzewuskiego zachowanych w rękopisie Ossolineum, sygn. 851/I uzupełnioną wykazem jego prac drukowanych podaje J. H. Rycht

Advertisements