Żeglarstwo lodowe

Żeglarstwo lodowe

Dzieje

Początki wykorzystania zamarzniętych tafli wody aż do celów żeglarstwa datowane jest na genealogia XVII wieku w Holandii. Pierwsze bojery służyły do transportu towarów oraz ludzi i w prawie niczym nie przypominały dzisiejszych konstrukcji. Pod koniec XVIII wieku ślizgi pojawiają się w Ameryce Północnej, gdzie zawitały razem z emigrantami z Holandii, tam też w 1790 r. nad rzeką Hudson powstaje prawdopodobnie pierwszy na świecie rekreacyjny ślizg.

W Europie rozwój żeglarstwa lodowego koncentruje się w krajach bałtyckich oraz w Rosji. W 1882 w ujściu Newy na dystansie 84 km odbyły się pierwsze regaty bojerowe. W 1928 została założona Europejska Unia Żeglarstwa Lodowego, którą stworzyły Niemcy, Litwa, Łotwa i Estonia. W 1935 roku obok Austrii i Holandii dołączyła do także Polska.

Żeglarstwo lodowe

Na terenach Prus Wschodnich w latach międzywojennych żeglarstwo lodowe było sportem niezwykle popularnym. Najczęściej używanym wtedy bojerem był skonstruowany w 1931 r. przez Estończyka Erika von Holsta dwuosobowy bojer o nazwie Monotyp XV.

W Polsce w latach sześćdziesiątych XX wieku niezwykłą popularność zdobywa skonstruowany w 1937 przez Archie’ego Arrolla, Arta Jarreta oraz Joe Lodge’a bojer DN, którego nazwa jest skrótem od gazety Detroit News. Redakcja gazety ogłosiła konkurs na projekt bojeru, który miał być konstrukcją jednoosobową, tanią i łatwą w transporcie. Obecnie DN jest najpopularniejszym rodzajem bojera używanym na całym świecie. Od lat polscy żeglarze sięgają po najwyższe trofea w tej klasie.

Advertisements

Wojny napoleońskie

Wojny napoleońskie
  • Królestwo Bawarii
  • Królestwo Saksonii
  • Królestwo Westfalii
  • Królestwo Wirtembergii
  • Królestwo Danii i Norwegii
     Imperium osmańskie
     Stany Zjednoczone

    Louis-Alexandre Berthier

    Joachim Murat

    Louis Nicolas Davout

    Jean Lannes †

    André Masséna

    Michel Ney

    Nicolas Jean de Dieu Soult

    Jean-Baptiste Bessières †

    i inni Marszałkowie

    Pierre Charles Silvestre de Villeneuve (jeniec)

    Maximilien Caffarelli †

    Józef I

    Ludwik Bonaparte

    Eugeniusz de Beauharnais

    Joachim Murat

    Józef Poniatowski †

    Maksymilian I

    Fryderyk August I

    Hieronim Bonaparte

    Fryderyk I 

    Fryderyk VI

    Mahmud II

    James Madison 

    Winfield Scott 

    Andrew Jackson 

    William Henry Harrison

    Arcyksiążę Karol Ludwik

    Karl Philipp Schwarzenberg

    Arcyksiążę Johnann
       
    Książę Wellington

    Horatio Nelson †

    Aleksander I

    Michaił Kutuzow

    Michaił Barclay de Tolly

    Levin August von Bennigsen

    Fryderyk Wilhelm III 

    Gebhard von Blücher

    Książę Karol Wilhelm †

    Książę Fryderyk Ludwik

    Ferdynand VII

    Francisco Castaños

    Miguel de Alava

    Maria I

    Bernardim Freire de Andrade

    Miguel Pereira Forjaz

    Wilhelm II

    Książę Fryderyk

    Ferdynand I

    Pius VII

    Gustaw IV Adolf

    Książę Karol Jan[o]

    Ludwik XVIII

    Jean-Jacques Dessalines

    Wojny napoleońskie – seria konfliktów zbrojnych pomiędzy Francją i państwami z nią sprzymierzonymi a zmieniającą się koalicją innych państw Europy, w czasach supremacji Napoleona Bonaparte. Były one kontynuacją wojen między I Republiką Francuską a państwami I i II koalicji, które wybuchły z powodu rewolucji francuskiej i trwały – z inicjatywy i dzięki finansowaniu przez Wielką Brytanię – przez cały okres Konsulatu i I Cesarstwa. Historycy nie są zgodni co do tego, kiedy dokładnie należy datować ich początek. Niektórzy uważają, że należy je liczyć od momentu, gdy w listopadzie 1799 roku Napoleon przejął władzę we Francji. Inni uznają, że konflikty okresu 1799-1802 należy zaliczać jeszcze do wojen okresu rewolucji francuskiej i za punkt początkowy „wojen napoleońskich” uważają zerwanie pokoju w Amiens i wypowiedzenie Francji wojny w 1803 r. przez Brytanię. Obecnie w historiografii zachodniej coraz częściej nazywa się je „wojnami Koalicji”, ponieważ faktycznie zostały one narzucone Napoleonowi przez kolejne koalicje. Wojny te – dzięki talentom dowódczym Napoleona początkowo zwycięskie, co zaowocowało pobiciem w polu armii większości dawnych mocarstw europejskich – zakończyły się przegraną Francji i najpierw abdykacją, a po ostatniej kampanii, znanej jako "100 dni Napoleona", zesłaniem cesarza na wyspę św. Heleny. Za ich końcową datę uznaje się 20 listopada 1815 r. – po ostatecznej klęsce Napoleona w bitwie pod Waterloo i podpisaniu drugiego traktatu paryskiego w 1815 r.

    Wojny napoleońskie przyczyniły się pośrednio do powstania w wielu krajach Europy nowego stylu myślenia, a w konsekwencji do walki o wyzwolenie narodowe w Polsce, Belgii, we Włoszech i na Bałkanach.

    Wojna z Austrią

    Gdy Napoleon Bonaparte, jako Pierwszy Konsul, przejmował 9 listopada 1799 r. (18 brumaire’a roku VIII) dyktatorskie rządy we Francji, wojna drugiej europejskiej koalicji przeciwko rewolucyjnej Francji praktycznie wygasła. Koalicja zawiązała się w grudniu 1798 r. i obejmowała Wielką Brytanię, Rosję, Turcję, Austrię, Szwecję, Portugalię, Neapol i kilka państw niemieckich, lecz bez Prus. Wojna trwała niespełna rok i ograniczyła się prawie wyłącznie do działań ekspedycyjnych armii rosyjskich na terenie Włoch i Holandii, przy minimalnym wsparciu innych koalicjantów. Austria starała się jedynie umocnić swe świeżo zdobyte pozycje w północnych Włoszech, zaś Wielka Brytania, po morskich zwycięstwach, nie przejawiała chęci angażowania swych sił na lądzie. Toteż Rosja wycofała się z wojny. Wtedy inicjatywę wojenną przejął Napoleon, żądając by Austria wycofała się z Półwyspu Apenińskiego. Gdy ultimatum nie zostało przyjęte, Napoleon, po ryzykownej przeprawie wojsk francuskich przez Przełęcz Świętego Bernarda w Alpach (14-21 maja 1800 r.), rozbił siły austriackie 14 czerwca pod Marengo. Następnie Francuzi zajęli Monachium i zagrozili Wiedniowi, stolicy Austrii. Austriacy po kilku miesiącach zawieszenia broni wznowili działania, ale 3 grudnia gen. Moreau pokonał ich pod Hohenlinden w Bawarii, gdzie znakomitą postawą odznaczyli się ułani z polskiej Legii Naddunajskiej. Zmusiło to Austrię do zawarcia 9 lutego 1801 r. pokoju w Lunéville, przywracającego stan posiadania, jak po włoskich zwycięstwach Napoleona z 1797 r. W 1802 i 1803 roku Napoleon wysłał 40-tys. korpus interwencyjny, w tym 2 polskie półbrygady (ok. 6 tys. ludzi), utworzone z resztek włoskiego legionu Dąbrowskiego, na wyspę Santo Domingo na Karaibach, będącą kolonią francuską. Doszło tam do buntu Mulatów i Murzynów przeciwko restytucji niewolnictwa. Ciężkie dla Europejczyków warunki klimatyczne, żółta febra i walki zdziesiątkowały interwencyjne wojska i zmusiły je w listopadzie 1803 r. do wycofania.

    III koalicja antyfrancuska

    Wielka Brytania nie chciała walk lądowych, zwłaszcza wobec wrogości Szwecji i Danii oraz zmiany orientacji rosyjskiej na profrancuską. Ale w 1801 r. po wyparciu Francuzów z Egiptu, zatopieniu przez Nelsona wojennej floty duńskiej u wybrzeży Kopenhagi i śmierci cesarza Rosji, Pawła I, sojusze znów odwróciły się na korzyść Wielkiej Brytanii. Wówczas mogła pozwolić sobie na kompromisowy pokój z Francją, jaki zawarty został 25 marca 1802 r. w Amiens. Umocnił on także pozycję Bonapartego w państwie francuskim, gdyż i Francuzi byli zmęczeni wieloletnimi wojnami. Jednak już w 1803 r. stało się jasne, że pokój między Francją i Wielka Brytanią nie będzie trwały. Mnożyły się incydenty na morzach, w których Anglicy rewidowali i zagarniali statki francuskie, Francuzi zaś wznowili morską blokadę wysp brytyjskich oraz internowali Anglików z Francji, konfiskując ich majątki. Zagarnęli też niemiecki Hanower i porty nad Morzem Północnym i zaczęli przygotowywać się do inwazji na Wyspy Brytyjskie. Napoleon przygotował w tym celu 90-tys. armię, jaka miała być przewieziona na statkach, gromadzonych w portach nad kanałem La Manche. Lecz porty te zostały zablokowane przez okręty angielskie i zamiar inwazji okazał się nierealny. Natomiast bez większych przeszkód Napoleon działał na terenie Italii. Do 1805 r. zaanektował Królestwo Piemontu (Turyn) oraz Republikę Liguryjską (Genua), a także przekształcił Republikę Włoch w Królestwo Włoch, mianując się jego królem. Naruszył w ten sposób historycznie ukształtowany system Niemieckiego Cesarstwa Rzymskiego, rządzonego przez niemieckich cesarzy dynastii Habsburgów.

    , 1805 Wszystkie te poczynania Napoleona spowodowały zawiązanie się kolejnej, trzeciej koalicji antyfrancuskiej w składz

    Wojna z Prusami

    Pod koniec XVIII wieku, w stosunkowo krótkim czasie, kształtowała się nowa mapa Europy. Upadła Rzeczpospolita Polska, którą podzieliły między siebie Rosja, Austria i Prusy. Imperium Rosyjskie zagarnęło znaczne obszary północnego wybrzeża Morza Czarnego i część Finlandii. Francja anektowała Belgię, Luksemburg i niemieckie tereny lewego brzegu Renu. Do 1806 r. Napoleon I Bonaparte podporządkował sobie Holandię, Szwajcarię, Włochy i znaczną część Niemiec.

    Przyłączył też do Francji szereg innych terytoriów, m.in. Dalmację nad Adriatykiem, utworzył królestwa Neapolu i Holandii, gdzie mianował królami swych braci. Dużą zmianą było scalenie licznych zachodnich państewek niemieckich w Związek Reński. W ten sposób zaistniały 3 duże organizmy państwowe niemieck

    Prusy, niezadowolone z utworzenia Związku Reńskiego, wystosowały w tej sprawie ultimatum do cesarza Francuzów. W odpowiedzi wkroczył on ze swymi armiami do Prus i po dwóch tygodniach, 14 października 1806 r., Francuzi rozgromili wojska pruskie w dwu bitwach pod Jeną i Auerstedt. Następnie zajęli Berlin i prawie całe terytorium Prus po Warszawę. Wojska pruskie, przy pomocy Rosjan, broniły się jeszcze tylko na części Pomorza. Po nierozstrzygniętej krwawej bitwie z Rosjanami pod Pruską Iławą, zajęciu Tczewa i Słupska przez Polaków, kapitulacji oblężonego Gdańska i klęsce wojsk rosyjskich 14 czerwca 1807 r. pod Frydlandem, Rosja poprosiła o pokój. Jeszcze w tym samym roku tj. 1807, wojska Napoleona próbowały zdobyć największą w Europie twierdzę srebrnogórską, którą wojska Fryderyka III skutecznie obroniły. Nikt wcześniej i później jej nie zdobył. W tym samym czasie twierd

    Wojna w Hiszpanii

    , 1805 Bonaparte nie miał już przeciwników w Środkowej Europie, lecz wojna z Anglią trwała nadal. 21 października 1805 roku pod Trafalgarem w pobliżu Gibraltaru, flota francuska i sprzymierzonej Hiszpanii została rozbita przez flotę brytyjską admirała Nelsona. W kontynentalnej Europie zapanował pokój, z wyjątkiem Portugalii, gdzie Anglicy mieli swoje bazy morskie, z których robili wypady przeciwko francuskim statkom na Atlantyku i Biskajach. Napoleon postanowił spacyfikować ten ostatni wrogi skrawek kontynentalnej Europy. Posłał więc swe wojska przez terytorium przyjaznej Hiszpanii i w listopadzie 1807 roku Portugalia została podbita, zaś Hiszpania znalazła się pod nieformalną okupacją armii francuskiej.

    Zamach stanu przeprowadzony przez arystokrację zmusił Karola IV do abdykacji na rzecz własnego syna Ferdynanda. Napoleon wywiózł panujących do Bayonne, gdzie 5 maja zmusił obu do zrzeczenia się tronu, który objął Józef Bonaparte. Marionetkowy parlament w Madrycie zatwierdził nowego króla, ale kiedy Józef zamierzał wyegzekwować swe prawa, w stolicy, a później w całym kraju, wybuchła niekontrolowana rewolta. Napoleon przy pomocy dodatkowych sił utrzymał wprawdzie w swym władaniu cały Półwysep Iberyjski, lecz w Hiszpanii rozpalała się wojna partyzancka i angażowała znaczne siły francuskie. Od roku 1808 w Portugalii i Hiszpanii operował brytyjski korpus ekspedycyjny pod dowództwem Wellingtona. Po kapitulacji armii francuskiej pod Bailen Józef Bonaparte uciekł z Madrytu i na tron wprowadziła go dopiero interwencja Wielkiej Armii pod osobistym dowództwem Napoleona. Drogę do Madrytu otworzyła wygrana 30 listopada 1808 bitwa pod Somosierrą, w której decydującą była szarża polskich szwoleżerów Gwardii Cesarskiej. Przez następne z górą pięć lat w Hiszpanii toczyła się kombinowana wojna sił regularnych i partyzanckich, którą cechowało bezwzględność i okrucieństwo stron walczących.

    V koalicja

    Wojny napoleońskie

    W wielu krajach narastało niezadowolenie z dominacji francuskiej w Europie. Po niepowodzeniach Francuzów na półwyspie Iberyjskim, Austria sprzymierzyła się z Wielką Brytanią, zawiązując piątą koalicję antyfrancuską. Nowa wojna rozpoczęła się w kwietniu 1809 r. kiedy Austriacy zaatakowali na kilku kierunkach, w tym Bawarię, Italię, Saksonię i Księstwo Warszawskie. W Tyrolu wybuchło powstanie górali, a w Westfalii działania dywersyjne prowadził były władca Brunszwiku. W tej sytuacji Napoleon I Bonaparte szybko ściągnął część swych wojsk z Hiszpanii, aby wesprzeć oddziały francuskie stacjonujące w Niemczech. Następnie wraz z kontyngentami wojsk Związku Reńskiego, powstrzymał ofensywę austriacką w Bawarii, a potem zajął Wiedeń 12 maja. Jednak po niepowodzeniu pod Aspern i Essling nad Dunajem, z pewnym opóźnieniem, bo dopiero 6 lipca rozprawił się z Austriakami pod Wagram. Tymczasem Austriacy przegrywali również na innych odcinkach. Francuzi i ich sojusznicy powoli pacyfikowali bunty w Niemczech i Tyrolu. Wicekról Italii pasierb Napoleona Eugeniusz de Beauharnais po początkowych niepowodzeniach pokonał ich w północnych Włoszech w maju i wkrótce wsparł działania Napoleona nad Dunajem. Polacy pod wodzą ks. Józefa Poniatowskiego po oddaniu Austriakom Warszawy podjęli udaną ofensywę w Galicji zajmując wiele miast, w tym Kraków. Po stronie Napoleona występował tu także korpus rosyjski, ale jego działania były pasywne. Austria musiała prosić o rozejm, a następnie 14 października 1809 podpisała traktat pokojowy w Schönbrunn pod Wiedniem. Austria utraciła ostatecznie swe prowincje nad Adriatykiem, a także prowincje Salzburg i Inn na rzecz Bawarii, oraz ziemie polskie III. zaboru 1795 r., o które powiększone zostało Księstwo Warszawskie, a okręg Tarnopola otrzymała Rosja. W grudniu 1809 r. Napoleon rozwiódł się ze swą pierwszą żoną, Józefiną i poprosił cesarza Rosji Aleksandra I o rękę jego młodszej siostry, Anny. Odmówiono mu jednak pod pretekstem zbyt młodego wieku wybranki. Nie przejął się tym i ożenił wkrótce z córką cesarza austriackiego Marią Luizą.

    Kampania rosyjska

    Francja niepodzielnie panowała w zachodniej i środkowej Europie, ale wojna z Anglią trwała nadal. Najistotniejszym jej elementem była blokada wysp brytyjskich. Dokuczała ona coraz bardziej wszystkim, również Rosji, rujnując jej handel. Cesarz Aleksander I nie był też zadowolony z dominacji Napoleona w Europie. Gdy latem 1810 r. Jean Baptiste Bernadotte, jeden z marszałków napoleońskich zasiadł na tronie Szwecji, znajdującej się w strefie wpływów Rosji, Aleksander I kazał otworzyć porty rosyjskie dla statków neutralnych, w tym przewożące także towary angielskie. Napoleon I Bonaparte, wierząc najwidoczniej, że wygrać z W. Brytanią może tylko na drodze jej blokady, powziął wówczas zamiar pobicia i zwasalizowania Rosji. Zgromadził na terenach Prus Wschodnich i Księstwa Warszawskiego wielonarodową Wielką Armię, liczącą ok. 600 tys. ludzi (m.in. 300 tys. Francuzów, Włochów i Belgów, 180 tys. Niemców, 90 tys. Polaków) i 24 czerwca 1812 r. przekroczył z nią rzekę Niemen, rozpoczynając swą kolejną kampanię wojenną, którą na użytek Polaków nazwał "drugą wojną polską". Z polecenia Napoleona Sejm Księstwa Warszawskiego 28 czerwca 1812 zawiązał Konfederację Generalną Królestwa Polskiego, która ogłosiła wskrzeszenie Polski i przyłączenie do niej prowincji zabranych. Rosjanie szybko wycofywali się i unikali decydujących bitew. W połowie sierpnia Francuzi dotarli do Smoleńska gdzie stoczono dwudniowe walki, ale Rosjanie znowu się wycofali. Dopiero koło Możajska, pod wsią Borodino, w dniach 5-7 września doszło do wielkiej bitwy. Wzięło w niej udział 250 tys. ludzi, zginęło 80 tys., bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia.

    Dowodzący wojskami rosyjskimi książę marszałek Kutuzow wycofał je, oddając w połowie września ćwierćmilionową Moskwę, po wcześniejszej ewakuacji mieszkańców, wywiezieniu wszelkich zapasów żywności i podpaleniu miasta przez wypuszczonych na wolność więźniów. Wzniecali oni pożary jeszcze przez kilka dni po wkroczeniu wojsk francuskich, spłonęła nawet część pałacu kremlowskiego, z którego Napoleon musiał salwować się ucieczką. Słał on potem do cara propozycje honorowego zakończenia wojny, lecz po miesiącu bezowocnych oczekiwań na odpowiedź, i gdy już spadły pierwsze śniegi, zarządził 18 października odwrót swej Wielkiej Armii. Jej marsz przez bezkresne przestrzenie, wśród ostrych mrozów, bez kwater, dostatku żywności i przy nieustannych podjazdach kozackich, zamienił się w koszmar. Ubytek wielu żołnierzy obniżał wole walki w znacznie osłabionych oddziałach, a rozkład dyscypliny sprawiał, że znaczna część wojska stawała się bezładną masą maruderów. Jednostki odwodowe również poddawały się temu rozprzężeniu, tracąc swoje walory bojowe. Pomimo tego Napoleon wyrwał się z tej matni za cenę znacznych strat. Kolejne ciężkie straty Francuzi ponieśli podczas przeprawy przez rzekę Berezynę na Białorusi. Nad Niemen wróciło tylko kilkadziesiąt tysięcy skrajnie wyczerpanych żołnierzy. Napoleon I Bonaparte opuścił wtedy resztki swej Wielkiej Armii i spiesznie wrócił do Francji.

    VI koalicja i Bitwa Narodów

    Do lutego 1813 r. Rosjanie zajęli Księstwo Warszawskie, zaś w marcu doszli do Łaby. Wtedy Prusy i Austria zawarły sojusze z Rosją i wypowiedziały wojnę Francji.

    Tymczasem Napoleonowi udało się we Francji odtworzyć ok. 150-tys. armię i z nią wrócił do Saksonii, a nawet odniósł w maju dwa zwycięstwa pod Lützen i Budziszynem nad wojskami pruskimi i rosyjskimi, po których zawarto rozejm w Pielaszkowicach, trwający do początku sierpnia. Napoleon nie mógł jednak polegać na wojskach Związku Reńskiego, które nie przejawiały ochoty do walki. Bawarczycy otwarcie wystąpili przeciw niemu.

    Po wznowieniu walk, doszło 16-19 października pod Lipskiem do wielkiej „Bitwy Narodów”, w jakiej starło się 330 tys. Rosjan, Niemców i Szwedów przeciwko 160 tys. Francuzów, Polaków i Sasów, przy czym ci ostatni w trakcie bitwy przeszli na stronę wroga. Zakończyła się ona przegraną Napoleona. Do Francji wraz z Napoleonem wróciło tylko ok. 60 tys. żołnierzy.

    Abdykacja cesarza i Sto dni (VII koalicja antyfrancuska)

    W 1814 r. walki przeniosły się na teren Francji, pomimo błyskotliwie dowodzonej przez Napoleona kampanii sześciodniowej wobec dysproporcji sił koalicji i Francji 31 marca padł Paryż, a Senat francuski ogłosił detronizację cesarza, który 6 kwietnia abdykował, po czym internowany został na wyspie Elbie u wybrzeży Italii. Opuściła go wtedy również jego żona Maria Luiza, która wróciła do swej cesarskiej rodziny w Wiedniu. We Francji zostało restaurowane królestwo i władzę przejął król Ludwik XVIII, młodszy brat Ludwika XVI, panującego do rewolucji francuskiej. Koalicja zawarła z nim pokój, zaś we wrześniu rozpoczął się kongres pokojowy w Wiedniu, na którym zwycięzcy zamierzali ustalić mapę Europy po wojnach napoleońskich.

    W trakcie trwania kongresu, 26 lutego 1815, Napoleon Bonaparte opuścił Elbę lądując 1 marca z oddziałami liczącymi ok. 800 ludzi w zatoce Juan na Riwierze Francuskiej, po czym w krótkim czasie dotarł do Paryża, witany entuzjastycznie przez rodaków, już rozczarowanych rządami Burbonów. Chciał odzyskać władzę na zasadach monarchii konstytucyjnej. Sprzymierzeni odmówili uznania władzy Napoleona i zadeklarowali,że będą prowadzić wojnę z Francją do jego obalenia. Napoleonowi z trudem udało się zebrać 130 tys. nowego wojska i z tą armią pomaszerował do Belgii, gdzie stacjonowały wojska angielskie marsz. Wellingtona i pruskie marsz. Blüchera. Zamierzał je pobić oddzielnie, lecz plan ten się nie powiódł i bitwa pod Waterloo, niedaleko Brukseli, skończyła się totalną klęską Francuzów, dokładnie w setnym dniu po powrocie Napoleona z Elby (18 czerwca 1815). Oddał się pod opiekę rządu brytyjskiego, licząc na emigrację do Stanów Zjednoczonych jako osoba prywatna. Został jednak aresztowany i zesłany na daleką wyspę Św. Heleny na południowym Atlantyku jako jeniec stanu JKM.

    Anne-Sophie Mutter

    Anne-Sophie Mutter

    Anne-Sophie Mutter (ur. 29 czerwca 1963 w Rheinfelden) – niemiecka skrzypaczka.

    Biografia

    Mając 5 lat Mutter zaczęła grać na fortepianie, wkrótce jednak zmieniła instrument i rozpoczęła naukę gry na skrzypcach pod kierunkiem Erny Honigberger i Aidy Stucki.

    Po zdobyciu nagród w kilku konkursach dla młodych skrzypków, na 13 letnią Mutter zwrócił uwagę Herbert von Karajan i zaprosił ją do gry z prowadzoną przez siebie orkiestrą Filharmoników Berlińskich. W 1977 zadebiutowała na festiwalu w Salzburgu z Angielską Orkiestrą Kameralną pod batutą Daniela Barenboima.

    W wieku 15 lat Mutter nagrała z orkiestrą Berliner Philharmoniker pod kierownictwem Karajana dwa koncerty skrzypcowe Mozarta (trzeci i piąty). W tym samym roku (1978) wybrana została „Artystką roku”.

    Dwa lata później zadebiutowała w Stanach Zjednoczonych grając z orkiestrą filharmoników nowojorskich pod batutą Zubina Mehty. W 1985 została wybrana członkiem honorowym Królewskiej Akademii Muzycznej w Londynie i kierownikiem wydziału skrzypiec. W 1988 nagrała wszystkie sonaty skrzypcowe Beethovena. Koncerty te były transmitowane przez telewizje wielu krajów.

    Mutter ma w swoim repertuarze przede wszystkim wiele dzieł muzyki poważnej, jednak szczególnie znane są jej wykonania muzyki współczesnej. Kilku znanych kompozytorów pisało utwory specjalnie dla niej. Pierwszym był Witold Lutosławski, który na zamówienie Paula Sachera skomponował dla niej Łańcuch II (później powstała również Partita; z myślą o niej pisał przerwany przez śmierć koncert skrzypcowy). Komponowali dla niej także Krzysztof Penderecki (II Koncert skrzypcowy), Wolfgang Rihm (Gesungene Zeit) i Sophia Gubajdulina. Ponadto Lutosławski ofiarował skrzypaczce w 1989 w prezencie ślubnym kołysankę Lullaby for Ann-Sophie. Otrzymała wiele nagród międzynarodowych. Ma dwoje skrzypiec Stradivariusa (Emiliani z 1703 i Lord Dunn-Raven z 1710). Jest laureatką kilku nagród Grammy w kategorii muzyki poważnej.

    Wybrana dyskografia

    • 1978 Mozart Violin Concertos Nos. 3 & 5 (Deutsche Grammophon)
    • 1980 Beethoven Triple Concerto (Deutsche Grammophon)

    Mendelssohn Violin Concerto/Bruch Violin Concerto No. 1 (Deutsche Grammophon)

    • 1982 Brahms Violin Concerto (Deutsche Grammophon)

    Mozart Violin Concertos Nos. 2 & 4 (EMI Classics)

    • 1983 Brahms Double Concerto (Deutsche Grammophon)
    Anne-Sophie Mutter

    Bach Violin Concertos/Concerto for Two Violins and Orchestra (EMI Classics)
    Brahms Violin Sonatas (EMI Classics)

    • 1984 Vivaldi The Four Seasons (EMI Classics)
    • 1985 La
    • 1988 Tchaikovsky Violin Concerto (Deutsche Grammophon)

    Lutoslawski Partita & Chain 2/Stravinsky Violin Concerto (Deutsche Grammophon)

    • 1989 Beethov
    • 1991 Bartok Violin Concerto No. 2/Moret En Reve (Deutsche Grammophon)

    Mozart Violin Concerto No. 1, Sinfonia Concertante (EMI Classics)

    • 1992 Berg Violin Concerto/Rihm Time Chant (Deutsche Grammophon)
    • 1993 Carmen-Fantasie (Deutsche Grammophon)
    • 1995 Romance (Deutsche Grammophon)

    Sibelius Violin Concerto (Deutsche Grammophon)

    • 1996 The Berlin Recital (Deutsche Grammophon)
    • 1997 Brahms Violin Concerto/Schumann Fantasy for Violin and Orchestra (Deutsche Grammophon)

    Penderecki Violin Concerto No. 2/Bartok Sonata for Violin and Piano No. 2 (Deutsche Grammophon)

    • 1998 Beethoven The Violin Sonatas (Deutsche Grammophon)
    • 1999 Vivaldi The Four Seasons (Deutsche Grammophon)
    • 2000 Recital 2000 (Deutsche Grammophon)
    • 2002 Lutoslawski Partita for Violin and Orchestra/Chain 2 (Deutsche Grammophon)

    Beethoven Violin Concerto (Deutsche Grammophon)

    • 2003 Tango Song and Dance (Deutsche Grammophon)

    Previn Violin Concerto/Bernstein Serenade (Deutsche Grammophon)

    • 2004 Tchaikovsky & Korngold Violin Concertos (Deutsche Grammophon)
    • 2005 Dutilleux Sur le meme accord/Bartok Violin Concerto No. 2/Stravinsky Concerto en ré (Deutsche Grammophon)

    Mozart The Violin Concertos (Deutsche Grammophon)

    • 2006 Mozart Piano Trios K502, K542, K548 (Deutsche Grammophon)
    • 2009 Felix Mendelssohn (Deutsche Grammophon)
    • 2010 Brahms Violin Sonatas (Deutsche Grammophon)
    Anne-Sophie Mutter

    Natalia LL

    Natalia LL

    W swojej twórczości zajmuje się grafiką dodatkowo malarstwem, i od chwili lat 70. dodatkowo performance’em, filmem eksperymentalnym, wideo, instalacją, fotografią a rzeźbą. Jej prace mieszczą się w nurtach konceptualizmu, body-artu, foto-artu.

    W maju 2007 została odznaczona Srebrnym Medalem "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" a w styczniu 2013 roku otrzymała Nagrodę im. Katarzyny Kobro.

    Działalność artystyczna

    W latach 1957–1963 studia w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (obecnie ASP) we Wrocławiu. Od 1964 członkini ZPAF. W grudniu 1970 razem ze Zbigniewem Dłubakiem, Andrzejem Lachowiczem i Antonim Dzieduszyckim, Natalia LL założyła galerię i grupę Permafo, która funkcjonowała do 1981. Permafo była jednym z najważniejszych ogniw artystycznego fotomedializmu. Od 1975 związana z międzynarodowym ruchem sztuki feministycznej. W 1976 jej praca Sztuka konsumpcyjna znalazła się na okładce międzynarodowego pisma "Flash art". W 1977 została stypendystką Fundacji Kościuszkowskiej w Nowym Jorku. W latach 1978–1995 pełniła funkcję komisarza, a następnie była wiceprzewodniczącą Międzynarodowego Triennale Rysunku we Wrocławiu. W 1991 otrzymała stypendium Verein Kulturkontakte w Wiedniu, a w 1994 została stypendystką Pro-Helvetia.

    Realizacje Natalii LL wynikają z eksperymentów sztuki konceptualnej. Artystka jest jedną z pierwszych polskich przedstawicielek sztuki pojęciowej a w jej dziełach można zaobserwować postawę analityczną. Już na początku lat 70. w jej twórczości widoczne są oznaki procesu odchodzenia konceptualizmu od problemów medialnych na rzecz odpowiedniego doboru języka kreacji w celu uwypuklenia idei. W ramach postkonceptualnej praktyki sięgała po ikonografię zaczerpniętą z obszaru kultury popularnej, mass mediów i pornografii. Wielokrotnie praktyka artystyczna Natalii LL dotykała problematyki tożsamości artystki i kobiety. Zarówno w swojej działalności artystycznej, jak i w życiu codziennym, wykorzystuje strategie kreacji własnego wizerunku.

    Pod koniec lat 60., m.in. pod wpływem lektury pism markiza de Sade’a i Georges’a Bataille’a, prowadziła poszukiwania w dziedzinie fotografii erotycznej (m.in. Sfera intymna, 1969; Aksamitny terror, 1970; Fotografia intymna, 1971). Równie często sięgała po język kultury popularnej i prowokowała, podważając niegdysiejsze i teraźniejsze moralne status quo. W 1972 artystka rozpoczęła serię realizacji fotograficznych i filmowych funkcjonujących pod tytułem Sztuka konsumpcyjna, w których dokonała przemiany znaczeń czynności konsumpcji. Ten wątek został poszerzony o cykl Sztuka postkonsumpcyjna (1975). Eksperymenty ukazujące fotograficzną reprezentację obrazów niemożliwych w realnym świecie zaowocowały cyklem Sztuczna fotografia (1975). W niezwykle twórczym okresie lat 70. powstały ponadto cyk

    Na kolejną dekadę lat 80., czasy po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce i okresu przewartościowań etycznych również na gruncie sztuki, przypada najbardziej ekspresyjny okres twórczości Natalii LL. Artystka poruszała wątki filozoficzne, magiczne i religijne, dokonywała dekonstrukcji własnej fizyczności (m.in. Trwoga paniczna, 1987, Trójkąt magiczny, 1987, Głowa mistyczna, 1987). W latach 90. kontynuuje problematykę substancjalności zła i wątki autorefleksyjne (Forma platońska, 1990, Sfera paniczna, 1991). W tym czasie nakręciła fabularyzowane filmy artystyczne z wykorzystaniem muzyki Ryszarda Wagnera, które odwoływały się do literackich mitologii (Żarłoczne koty, 1994, Marzenia Brunhildy, 1994). W ostatnich latach Natalia LL kontynuuje rozbudowane cykle fotograficzne (m.in. Erotyzm trwogi, 2004), w których dominuje oniryczny, niepokojący nastrój. Sięga również po strategię autocytatu, nadając nowe znaczenia motywom znanym z wcześniejszej twórczości (Miękkość dotyku, 1977/2007; Poczwórna puszystość, 1978/2007).

    Wielowątkowa twórczość Natalii LL poddawana była licznym analizom krytycznym i weszła do kanonu historii sztuki. O działalności artystki pisali m.in. Urszula Czartoryska, Antoni Dzieduszycki, Agata Jakubowska, Bożena Kowalska, Piotr Krakowski, Agnieszka Kwiecień, Anna Markowska, Adam Sobota i Wiesława Wierzchowska.

    Wybrane prezentacje indywidualne

      Natalia LL
    • 1967 – Portret, Galeria MPiK, Wrocław
    • 1968 – Fotoausstellung im Ilfot Dresden, Drezno
    • 1969 – Face Geography,Mücsarnok Museum, Budapeszt
    • 1971 – Fotografia intymna, Galeria Permafo, Wrocław
    • 1971 – Mutanty (wraz ze Z. Dłubakiem i A. Lachowiczem), Galeria Pod Moną Lizą, Wrocław
    • 1971 – Mutanty-Relop (wraz ze Z. Dłubakiem i A. Lachowiczem), Galeria Współczesna, Warszawa
    • 1972 – Słowo, Galeria Permafo, Wrocław
    • 1973 – Sztuka konsumpcyjna, Galeria Permafo, Wrocław
    • 1973 – Problemy (wraz z A. Lachowiczem), Galeria Arkady, Kraków
    • 1973 – Remont (wraz ze Z. Dłubakiem i A. Lachowiczem), Galeria Remont, Warszawa
    • 1974 – Strefa intymna, Galeria Paramedia, Berlin
    • 1974 – Gruppo PERMAFO (wraz ze Z. Dłubakiem i A. Lachowiczem), Universitario Platenese, Buenos Aires
    • 1974 – Sztuka konsumpcyjna, Festiwal Muzyki Współczesnej, Wrocław
    • 1975 – Sztuka konsumpcyjna i performance Natalia, Art Centre, Belgrad
    • 1975 – Sztuka konsumpcyjna, Galeria Współczesna, Warszawa
    • 1975 – Natalia, Galeria Studio, Turyn
    • 1976 – ” Art del post-consumismo”(wraz z M. Abramowic i G. Pane), Galleria Diagramma, Mediolan
    • 1976 – Przestrzeń, Galeria Fotografii, Wrocław
    • 1976 – (wraz z M. Abramowic i G. Pane), Galleria Arte Verso, Genua
    • 1976 – Altra Misura (wraz z A. Messager, S. Santoro, S. Oursler), Galleria del Falconiere, Falconara Albanese
    • 1977 – (wraz z A. Lachowiczem), BWA, Wrocław
    • 1977 – Artificial Photography, Galeria Milchstrasse, Freiburg
    • 1977 – Zdania kategoryczne z obszaru sztuki post-konsumpcyjnej, Galeria Labirynt, Lublin
    • 1978 – Arte del post-consumismo, Galeria 16/e, Turyn
    • 1978 – (wraz z A. Lachowiczem), Galeria Studio, Warszawa
    • 1978 – Śnienie, Muzeum Architektury, Wrocław
    • 1978 – Punkty podparcia, Czorsztyn
    • 1991 – Muzeum Narodowe, Wrocław
    • 1998 – CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa
    • 2004 – Podsumowania, Galeria Bielska BWA, Bielsko-Biała

    Wybrane prezentacje zbiorowe

    • Edinburgh International Festival, Gallery Demarco, 1972
    • IX Biennale de Paris, Paris, 1975
    • Frauen Kunst – Neue Tendenze, Innsbruck, Galerie Krinzinger, 1975
    • Frauen machen Kunst, Galerie Magers, Bonn, 1975
    • Photographie als Kunst – Kunst als Photographie 1949–1979, Museum des 20. Jahrhunderts Vienna and Linz, Graz, Innsbruck, 1979
    • XV Biennale Internationale Arte San Paulo, 1979
    • Polish Photography 1939–1979, International Center of Photography, New York; Museum of Contemporary Art, Chicago; Whitechapel Art Gallery, London, 1979
    • Feministische Kunst, De Appel Gallery, Amsterdam, 1979
    • Typische Frau, Kunstverein Bonn und Galerie Magers, 1981
    • La Photographie Polonaise, Centre Georges Pompidou, Paris, 1982
    • ” Erotik in der Kunst”, Kunstverein München, 1982
    • 150 Years of photography, National Museum Wroclaw, 1989
    • Kunst-Europa, Kunstverein Bonn, 1991
    • Polish Women-artists, National Museum, Warszawa, 1991
    • Collection-Documentation-Actuality, Musée d`Art Contemporain, Lyons, 1992
    • Europa-Europa, Kunst- und Ausstellungshalle Bonn, 1994
    • 1995 – Mit Haut und Haar, (Natalia LL, Marina Abramović, Valie Export, Friederike Pezold), Forum Schloss Platz, Aarau/Schweiz
    • Arteast Collection, Moderna Galerija Ljubljana, 2006
    • 1,2,3… Avant-Gardes, Centre for Contemporary Art Ujazdowski Castle, Warszawa, 2007

    Kolekcje

    Prace artystki prezentowane były na ważnych wystawach sztuki w kraju i zagranicą m.in. IX Biennale de Paris, 1975; XV Biennale Internationale Arte San Paulo, 1979; Erotik in der Kunst, Kunstverein München; 1982, La Photographie Polonaise, Paryż, 1982; Europa-Europa, Bonn, 1994; Natalia LL – Ogrody personalizmu, Warszawa, 1998; Podsumowania, 2004).

    Galeria zdjęć

    Pl

    Michael Keaton

    Michael Keaton

    Biografia

    Jest najmłodszym spośród siedmiorga czereda szkockoirlandzkiej rodziny rzymskokatolickiej inżyniera księżycowych lądowników a Leony. W 1969 roku ukończył Mountour High School dodatkowo studiował retorykę w Kent State University w Kent, w stanie Ohio. Swój pierwszy kontakt z przemysłem filmowym miał jako operator kamery w lokalnej telewizji kablowej WQED (TV) w Pittsburghu, w stanie Pensylwania. Swój pseudonim artystyczny przyjął po przeczytaniu wywiadu z aktorką Diane Keaton, laureatką Oscara za rolę w Annie Hall, aby nie być mylonym z Michaelem Douglasem, synem Kirka, wówczas gwiazdą serialu Ulice San Francisco oraz komikiem Mikiem Douglasem. Po gościnnym udziale w sitcomach CBS – Maude (1977) i Cały jarmark (All’s Fair, 1977) – zagrał postać reżysera w nominowanym do nagrody Oscara 21-minutowym filmie krótkometrażowym Różne podejście (A Different Approach, 1978).

    Na kinowym ekranie zadebiutował rolą gadatliwego i poczciwego Billa Blażejowskiego w komedii Nocna zmiana (Night Shift, 1982) ze Shelley Long. Później zachwycał swoim talentem w komediach: Pan mamuśka (Mr. Mom, 1983) w roli bezrobotnego gospodarza domowego i Niebezpieczny Johnny (Johnny Dangerously, 1984) jako ułomny gangster. Postać demona Beetlejuice w komedii fantasy Tima Burtona Sok z Żuka (Beetle Juice, 1988) i kreacja zadłużonego agenta walczącego z nałogiem narkotykowym w lecznicy dla osób uzależnionych w dramacie Czysty i trzeźwy/Niespotykanie trzeźwy człowiek (Clean and Sober, 1988) przyniosła mu nagrodę krytyków filmowych National Society of Film Critics (NSFC). Odniósł sukces rolą człowieka-nietoperza/Bruce’a Wayne’a w dwóch kasowych hitach kinowych Tima BurtonaBatman (1989) i Powrót Batmana (Batman Returns, 1992).

    Wybierał starannie role, zapadając w pamięci widzów jako lokator-terrorysta w thrillerze Pacific Heights (1990), Dogberry w adaptacji szekspirowskiej Kennetha Branagha Wiele hałasu o nic (Much Ado About Nothing, 1993), chory nieuleczalnie Bob, który filmuje swoje ostatnie miesiące życia dla nie narodzonego jeszcze dziecka w dramacie Gra o życie (My Life, 1993), rywalizujący ze swoją przełożoną redaktor gazety w komedii Zawód: dziennikarz (The Paper, 1994) z Glenn Close, detektyw z działu narkotykowego w filmie akcji Quentina Tarantino Jackie Brown (1997) z Robertem De Niro, groźny przestępca-dawca szpiku kostnego w W akcie desperacji (Desperate Measures, 1997), detektyw Ray Nicolette w filmie sensacyjnym Stevena Soderbergha Co z oczu, to z serca (Out of Sight, 1998) z George’em Clooneyem i Jennifer Lopez oraz prezydent Mackenzie w komedii romantycznej Foresta Whitakera Córka prezydenta (First Daughter, 2004) z Katie Holmes.

    Był żonaty z Caroline McWilliams (od 4 kwietnia 1982 do 1990), z którą ma syna Seana Douglasa (ur. 1983). Spotykał się z Michelle Pfeiffer, gwiazdą porno Rachel Ryan i Courteney Cox (19891995).

    Michael Keaton

    Filmografia

    • 1982: Nocna zmiana (Night Shift)
    • 1983: Pan mamusia (Mr. Mom)
    • 1984: Johnny Dangerously
    • 1986: Gung Ho
    • 1986: Touch and Go
    • 1987: The Squeeze
    • 1988: She’s Having a Baby
    • 1988: Sok z Żuka (Beetlejuice)
    • 1988: Niespotykanie trzeźwy człowiek (Clean and Sober)
    • 1989: Drużyna marzeń (The Dream Team)
    • 1989: Batman jako Batman / Bruce Wayne
    • 1990: Wzgórza Pacyfiku (Pacific Heights)
    • 1991: One Good Cop
    • 1992: Powrót Batmana (Batman Returns) jako Bruce Wayne / Batman
    • 1992: Porco Rosso (dubbing w 2003)
    • 1993: Wiele hałasu o nic (Much Ado About Nothing)
    • 1993: Gra o życie (My Life) jako Bob Jon
    • 1994: Zawód: dziennikarz (The Paper) jako Henry Hackett
    • 1994: Miłosne wybory (Speechless)
    • 1996: Mężowie i żona (Multiplicity) jako Doug Kinney
    • 1997: Abbottowie prawdziwi (Inventing the Abbotts) jako narrator
    • 1997: Jackie Brown jako Ray Nicolet
    • 1998: W akcie desperacji (Desperate Measures) jako Peter McCabe
    • 1998: Co z oczu, to z serca (Out of Sight)
    • 1998: Jack Frost
    • 2000: A Shot at Glory
    • 2001: Quicksand
    • 2002: Na żywo z Bagdadu (Live from Baghdad)
    • 2004: Córka prezydenta (First Daughter) jako prezydent Mackenzie
    • 2005: Głosy (White Noise) jako Jonathan Rivers
    • 2005: Game 6
    • 2005: Garbi – Super bryka (Herb
    • 2005: Ostatni raz (The Last Time) jako Ted
    • 2007: Firma – CIA (The Company) jako James Angleton

    Klemens August Wittelsbach

    Klemens August Wittelsbach

    Klemens August Ferdynand Maria Hiacynt Wittelsbach OT (ur. 17 sierpnia 1700 w Brukseli, zm. 6 lutego 1761 w Ehrenbreitstein) – książę bawarski, elektor, arcykanclerz Włoch, arcybiskup Kolonii w latach 1723-1761, biskup Ratyzbony, Münsteru, Paderborn, Hildesheim, Osnabrück.

    Życiorys

    Pochodził z rodu Wittelsbachów. Był synem księcia elektora Bawarii Maksymiliana II Emanuela i Teresy Kunegundy z Sobieskich. Jego dziadkami by

    Od najmłodszych lat przeznaczony do kariery duchownej. Studiował w Rzymie. W 1715 został koadiutorem biskupa w Ratyzbonie, a w roku następnym ordynariuszem tej diecezji. W 1719 otrzymał biskupstwa w Paderborn i w Münster. W listopadzie 1723 sięgnął po jedną z najbardziej prestiżowych godności kościelnych w Rzeszy, tytuł arcybiskupa Kolonii. Tym samym wszedł do grona elektorów mających wpływ na obsadę tronu cesarskiego. Nie był usatysfakcjonowany do końca stanem posiadania beneficjów kościelnych postarał się jeszcze o dwa biskupst

    Podczas wojny sukcesyjnej polskiej opowiedział się po stronie Francji, pozwalając przejść jej wojskom przez swoje terytoria. W czasie wojny sukcesyjnej austriackiej wspierał swojego brata w staraniach o koronę cesarską i lawirował między dworami europejskimi, aby tylko pomóc rodowi Wittelsbachów w przyjęciu tej godności.

    Klemens August Wittelsbach rezydował głównie w Bonn, gdzie utrzymywał ogromny dwór. Otaczał się przepychem, ufundował kilka wspaniałych rezydencji i pałaców. Trwonił wielkie sumy pieniędzy

    Zmarł nagle 6 lutego 1761 na zamku Ehrenbreitstein. Pochowany został w katedrze w Kolonii.

    Gajowiec żółty

    Gajowiec żółty

    Gajowiec żółty (Galeobdolon luteum Huds.) – gatunek rośliny wieloletniej przynależny aż do rodziny jasnotowatych. Według nowszych ujęć taksonomicznych gatunek ten zaliczany jest do innego rodzaju (jasnota Lamium) i ma naukową nazwę Lamium galeobdolon (L.) Crantz oraz nazwę polską – jasnota gajowiec. W dodatku w nowszych ujęciach systematycznych takson ten jest wąsko definiowany i dotychczasowe podgatunki podnoszone są do rangi osobnych gatunków. W Europie wyróżniono obok gatunku typowego w obrębie podrodzaju Lamium subg. Galeobdolon 4 drobne gatunki, spośród których w Polsce stwierdzono 3.

    Rozmieszczenie geograficzne

    Występuje w Europie i Azji. Północna granica jego zasięgu biegnie przez środek Anglii, północną Szwecję, Estonię, wschodnia przez Ural, środkową Rosję i Kaukaz, południowa przez środek Hiszpanii i dalej wzdłuż Morza Śródziemnego. W Polsce występuje pospolicie na całym niżu i w górach.

    Morfologia

    Łodyga: Wzniesiona, prosta, pojedyncza, czterokanciasta, o wysokości 20-60 cm. Pod ziemią roślina posiada kłącze. Po okresie kwitnienia roślina wytwarza gęsto ukorzeniające się rozłogi, z których wyrastają potem pędy kwiatowe. Cała łodyga krótko owłosiona.
    Liście: Wszystkie liście maja ogonki o długości 1-3 cm, długość blaszki 3-4 cm. Ulistnienie naprzeciwległe, liście sercowate, zaostrzone, grubo i nierówno piłkowane, krótko owłosione. Z górnej strony ciemnozielone, często z białymi plamami.
    Kwiaty: Grzbieciste, wyrastają po 6-10 w nibyokółkach w kątach liści. Kielich ma lancetowate ząbki, żółtego koloru. Korona z prawie prostą rurką, zrosłopłatkowa, wyraźnie dwuwargowa. Dolna warga ma 3 wyraźne klapki i wewnątrz brunatną plamę, górna warga ma długie włoski. Pręciki z żółtymi i nagimi pylnikami dojrzewają równocześnie ze słupkiem. Roślina miododajna. Pierścieniowaty miodnik znajduje się przy podstawie zalążni.
    Owoc: Z każdego kwiatu powstają 4 czarne rozłupki, znajdujące się na dnie kielicha, który nie zanika po przekwitnięciu.

    Biologia i ekologia

    Bylina, chamefit. Kwitnie od kwietnia do czerwca. Tylko duże gatunki trzmieli, o długim aparacie gębowym mogą się do niego dostać, przy okazji dokonując zapylenia krzyżowego. Mniejsze trzmiele i pszczoły, aby dostać się do nektaru, nadgryzają rurkę korony, nie dokonując przy tym zapylenia. Nasiona rozsiewane są przez mrówki (myrmekochoria). Roślina leśna, rosnąca głównie w wilgotnych lasach liściastych i zaroślach, na świeżych, średnio próchniczych glebach. W górach występuje aż po piętro kosodrzewiny. Gatunek charakterystyczny d

    Zastosowanie

    Jest uprawiany jako roślina ozdobna, szczególnie jako roślina okrywowa, nadaje się też na rabaty. Najlepiej rośnie w półcieniu pod drzewami na żyznej i próchnicznej glebie. Tworzy zwarte kobierce, jest ekspansywny, za pomocą kłączy i rozłogów rozrasta się i zagłusza inne rośliny, dlatego też najlepiej jest oddzielać go od innych roślin specjalnymi obrzeżami wkopanymi w ziemię. W uprawie istnieje wiele kultywarów, np. `Florentinum` o liściach ze srebrzystymi plamami, `Hermann`s Pride` o wąskich liściach ze srebrnymi smugami i plamami. Rozmnaża się go łatwo poprzez podział lub kłącza, można też przez wysiew nasion wprost do gruntu (wczesną wiosną). Jest mrozoodporny.

    Zmienność

    Gajowiec żółty

    W tradycyjnym ujęciu w obrębie gatunku wyróżniono dwa podgatunki:

    • gajowiec żółty górski (Galeobdolon luteum Huds. subsp. montanum Pers. Kwiaty po 9-20 w nibyokółkach, środkowe podsadki wąskolancetowate i ząbkowane. Pędy gęsto owłosione i w nasadzie słabo kanciaste, zimą usychające. Wysokość 30-80 cm. Jest rzadki.
    • gajowiec żółty typowy (Galeobdolon luteum Huds. subsp. luteum. Kwiaty po 2-8 w nibyokółkach, środkowe podsadki szerokosercowate i głęboko karbowane. Liście łodygowe przeważnie plamiste, łodygi kwiatowe bardziej kanciaste i owłosione tylko u nasady na kantach. Wysokość 15-40 cm. Jest pospolity.

    W podrodzaju Lamium subg. Galeobdolon wyróżnia się w Europie następujące gatunki:

    • Lamium argentatum – w Polsce uprawiany, zwłaszcza na cmentarzach jako roślina okrywowa,
    • Lamium endtmanii – stwierdzony w środkowej Wielkopolsce,
    • Lamium montanum (syn. Galeobdolon luteum Huds. subsp. montanum Pers.),
    • Lamium galeobdolon – gatunek typowy.