Grab pospolity

Grab pospolity

Grab pospolity, g. naturalny (Carpinus betulus L.) – gatunek średniej wielkości drzewa liściastego spośród rodziny brzozowatych (Betulaceae) (we współczesnych systemach APG, w innych ujęciach w rodzinie leszczynowatych). Występuje w Europie od Francji do Ukrainy. W Polsce częsty na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Podczas holocenu, w okresach znacznego spadku liczby ludności, bywał gatunkiem dominującym w lasach.

Morfologia

Pokrój: Drzewo dorastające do 25 m z gęstą, miotlastą koroną, silnie zagęszczoną, szeroką i wysoką.
Kora: Ciemna, ziemista z siatkowatym wzorem, zwykle o falistej powierzchni. Gałązki giętkie z jasnymi kropkami (przetchlinki), młode nieco owłosione.
Liście: Ulistnienie skrętoległe, liście pojedyncze, podwójnie piłkowane, nerwy spodem omszone. Ogonek ok. 1,5 cm, eliptyczna lub jajowata blaszka liściowa charakterystycznie harmonijkowato pofałdowana o dł. 5-10 cm i szer. do 6 cm. Jesienią liście przebarwiają się na żółty kolor.
Pąki: Pączki liściowe są ostro zakończone, przylegają skośnie do pędów i pokryte są łuskami; górą jasnobrązowe, dołem zielone. Pąki kwiatowe są większe od liściowych.
Kwiat: Roślina jednopienna, ale o kwiatach jednopłciowych. Kwiaty żeńskie są niepozorne i tworzą luźne, wzniesione kłosy, kwiaty męskie wyrastają na szczycie gałązek i tworzą kotki o długości 3,5-5 cm.
Owoc: Jednonasienne orzeszki o trójklapowej okrywie służącej jako organ lotny.

Biologia i ekologia

Roślina wieloletnia, megafanerofit. Kotki kwiatowe pojawiają się w maju wraz liśćmi. Owoce dojrzewają od września do października, rozsiewane są przez wiatr. Lubi świeże gleby wapienne, nie za suche, ale i nie podmokłe. Występowan

Zastosowanie

Grab pospolity
  • Roślina ozdobna – stosowana na żywopłoty. Charakterystyczną cechą tego gatunku jest skłonność do wytwarzania odrośli korzeniowych, co wykorzystuje się w ogrodnictwie do zagęszczania żywopłotów. Doskonale znosi cięcie. Grab czasami sadzony w jest parkach, nadaje się także na bonsai.
  • Drewno grabu jest beztwardzielowe, twarde, ciężkie, sprężyste i trudne w obróbce, wykorzystywane na opał. Ma dużą wartość opałową – jedną z największych wśród naszych drzew. Dawniej ze względu na twardość robiono z niego m.in. koła młyńskie, a z gałęzi – klatki dla ptaków.
Grab pospolity
Advertisements

Kozy

Kozy

Kozy (wil.: Zajwyśdiüf, niem. Kozy, 1941-45 KosyAndrzej Marcinkiewicz, Słownik niemieckich nazw miejscowości Drugiej Rzeczypospolitej pod kontrolą III Rzeszy (1939-1945), Oficyna naukowa, Warszawa 2003.) – duża wieś w woj. śląskim w powiecie bielskim, stanowiąca gminę o tej samej nazwie o powierzchni 26,9 km².

Kozy są największą pod względem ludności wsią Polski – liczą 12 194 mieszkańców (31 grudnia 2010), co daje gęstość zaludnienia równą 443,1 os./km². Dla porównania, Wyśmierzyce – najmniejsze pod względem ludności miasto Polski – ma 858 mieszkańców (31 grudnia 2008).

Położenie

Miejscowość położona jest nad rzekami Czerwonką, Kozówką, Pisarzówką i Leśniówką, na północnych stokach Beskidu Małego, przy drodze z Bielska-Białej do Krakowa. Na zachodzie sąsiaduje z Bielskiem-Białą, na północy z Pisarzowicami, na północnym-wschodzie z Kętami, na wschodzie z Bujakowem, na południu z Międzybrodziem Bialskim i Wilkowicami.

Kozy posiadają połączenie komunikacyjne z Bielskiem-Białą (autobusy PKS, kolej). We wsi znajduje się stacja kolejowa Kozy oraz przystanek Kozy Zagroda na linii kolejowej nr 117. Miejscowość nie jest obsługiwana przez autobusy bielskiego MZK, jednak do granicy Bielska z Kozami kursuje linia nr 6 (przystanek Lipnik Granica). Przez wieś przebiega droga krajowa nr .

Nazwa

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Dwye Kozy wymienia w latach (14701480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis.Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przedziecki, Tom II, Kraków 1864, str.291. Staropolska nazwa nie zachowała się do dnia dzisiejszego jako obowiązująca nazwa jednak została zobrazowana w obecnym herbie miejscowości.

Historia

Miejscowość została po raz pierwszy wzmiankowana w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 pod dwiema nazwami Duabuscapris seu [lub] Siffridivilla. W latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis jako właściciela wsi Dwyekozy podaje kasztelana oświęcimskiego Mikołaja Dambowicza Słopa herbu Kornicz.Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przedziecki, Tom VII, Kraków 1864, str.84.

W 1559 roku miejscowy kościół zamieniono na zbór kalwiński i miejscowość stała się centrum kalwinizmu. w 1658 roku kościół katolicki odzyskał kościół, ale większość mieszkańców pozostała wierna kalwinizmowi. W 1668 roku sejm skazał kilku chłopów na karę śmierci za zatarg z plebanem katolickim. Początkowo chronili ich dziedzice Russoccy, ale po ich konwersji na katolicyzm koło 1700 roku posługę duszpasterską pełnili dla nich pastorzy z Wiatowic w Małopolsce. Około 1760 nowi właściciele wsi rozpoczęli silne prześladowania miejscowych ewangelików. W odpowiedzi w 1770 ponad 300 ewangelików mieszkańców wsi Kozy uciekło do Prus i tam założyło miejscowość Hołdunów. Tym samym dobiegła końca 200 letnia historia ewangelików w Kozach.

Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 411 budynkach na obszarze 2103 ha (gmina i "Gutsgebiete") mieszkały 3853 osoby, co dawało gęstość zaludnienia równą 183,2 os./km². z tego 3801 (98,7%) mieszkańców było katolikami, 40 (1%) Żydami a 12 osób było innej religii lub wyznania. 3837 (99,6%) było polsko- a 10 niemieckojęzycznymi, 1 osoba posługiwała się jeszcze innym językiem.

Zabytki

  • stanowisko archeologiczne w miejscu, gdzie stał stary zamek z XIV wieku (dawna siedziba rycerzy księcia oświęcimskiego),
  • kapliczka św. Jana Nepomucena (ok. 1775 r.),
  • w centrum wsi uwagę zwracają m.in. zabudowania dworskie (pałac hr. Czecza) oraz kryta gontem barokowa czworoboczna owczarnia z XVII wieku,
  • kościół neoromańskoneogotycki z początku XX wieku,
  • Kozy
    Kozy
  • w parku dworskim rośnie jeden z najstarszych platanów w Polsce,
  • neobarokowa willa podmiejska z końca XIX wieku, w której obecnie mieści się Laboratorium Fotowoltaiczne Instytutu Metalurgii i Inżynierii Materiałowej PAN w Krakowie.

Pl

Ciekawostki

  • najwyższy pun
  • w Kozach urodził się aktor Henryk Talar, polski biegacz narciarski i trener Edward Budny.
  • w parafii pw. Świętych Szymona i Judy Tadeusza w Kozach przez sześć lat, do 1956 roku, wikarym był Franciszek Macharski.

Nad Kozami góruje 35 metrowy krzyż milenijny, stojący na szczycie Hrobaczej Łąki (828 m n.p.m.), poświęcony przez ks. bpa Tadeusza Rakoczego w 2001 roku.

Potwierdzeniem rozwoju gospodarczego gminy jest fakt, iż na 11200 mieszkańców (2634 domów mieszkalnych) zarejestrowanych jest 1200 małych i średnich podmiotów gospodarczych.

Centrum działań kulturalnych w gminie Kozy jest dom kultury, dysponujący salą widowiskową, salami wykładowymi i galerią sztuki. Dom kultury skupia uzdolnioną artystycznie młodzież w kilku kołach zainteresowań. Ponadto jest on siedzibą licznych organizacji i stowarzyszeń.

Tradycje Młodzieżowej Orkiestry Dętej sięgają siedemdziesięciu lat wstecz, jednak obecny kształt uzyskała ona w 1992 roku. Ponad pięćdziesięciu młodych muzyków, prowadzonych przez czterech instruktorów, wykonuje każdy rodzaj muzy

W 1998 roku gmina Kozy wzbogaciła się o wielofunkcyjny obiekt sportowy – Centrum Sportowo-Widowiskowe, wyposażone w halę z boiskiem do gier, sale gimnastyczne, siłownię, gabinet rehabilitacyjny oraz kawiarnię. W kwietniu 2001 roku został oddany do użytku basen kryty.

W gminie istnieje przedszkole i dwie szkoły podstawowe. W 1993 roku utworzono w Kozach liceum ogólnokształcące, które ma swoją siedzibę w dobudowanym skrzydle szkoły podstawowej. Liceum prowadzi profile nauczan

Szlaki turystyczne

Przez teren Kóz przebiegają 3 górskie szlaki turystyczne.

  • z przystanku MZK "Lipnik Granica" na Przełęcz u Panienki – 1.15 h
  • z dworca PKP do Porąbki Zapory – 3 h
  • z dworca PKP na Hrobaczą Łąkę – 2.15 h

Ponadto istnieje tzw. Szlak Papieski z kościoła Św. Ap. Szymona i Judy Tadeusza do kościoła w Bielsku-Białej – Straconce biegnący trasą jednej z wypraw Ks. Karola Wojtyły – 5,20 h.

Partnerska gmina

  • Mošovce ()

Jakobini

Jakobini

Alias "jakobini" pochodzi od chwili miejsca obrad w klasztorze zakonu dominikanów (zwanych jakobinami) w Paryżu (w tym miejscu pośród innymi pochowano królową FrancjiKlemencję Węgierską dodatkowo renesansowego myśliciela politycznego Tommaso Campanellę).

Historia

Początkowo opowiadający się za monarchią konstytucyjną, jednak na drodze radykalizacji skłaniający się ku proklamacji republiki. Wynikało to z wewnętrznego podziału w partii i wyodrębnienia się feuillantów. Zwolennicy koncepcji republikańskiej z Maximilienem Robespierre’em na czele nadawali ton dalszej polityce ugrupowania. Do kolejnego podziału wewnętrznego doszło w obliczu wypowiedzenia przez Francję wojny Austrii. Jedni uważali, że należy szerzyć ideę rewolucji całemu światu, umacniając tym samym zdobycze rewolucji (żyrondyści). Obóz drugi z Robespierre’em na czele twierdził, iż Francja nie jest jeszcze na to gotowa. Po proklamowaniu Republiki klub przemianowano na Stowarzyszenie Przyjaciół Wolności i Równości (Société des amis de la liberté et de l’égalité).

Jakobini wykorzystując malejące poparcie społeczeństwa dla rządzących żyrondystów z powodu niepowodzeń na froncie zdecydowali się obalić rząd. Zastosowali totalną mobilizację ludzi i środków w wojnie z Austrią i jej koalicją (Prusy, potem także Wielka Brytania, Hiszpania, Niderlandy i inne mniejsze państwa) oraz terror w walce wewnętrznej. Na początku czerwca 1793 aresztowano wielu przywódców żyrondystów i wprowadzono rewolucyjną dyktaturę. Odtąd mieli nieograniczone wpływy w Komitecie Ocalenia Publicznego. W okresie tym dokonali wielu zbrodni, co doprowadziło do spadku popularności ugrupowania.

27 lipca 1794 krwawa dyktatura jakobinów została obalona. Klub jakobinów został rozwiązany przez Konwent Narodowy, jego przywódców stracono, a ocalałych członków jeszcze przez wiele lat prześladowano.

Czołowi liderzy klubu jakobinów (po podziałach)

Jakobini
Jakobini
  • Maximilien Robespierre (przewodniczący)
  • Antoine Louis Saint-Just
  • Georges Couthon
  • François Boissel
  • Joseph Fouché
  • Jean Marie Collot d’Herbois
  • Augustin Robespierre
  • Jacques Nicolas Billaud-Varenne
  • Joseph Lebas
  • Jean Lambert Tallien
  • François Hanriot
  • Pierre Antoine Antonelle
  • Jean Baptiste Fleuriot
  • Antoine Simon
  • Paul François Barras
  • Jean Baptiste Carrier
  • Antoine Salicetti
  • Gaspard Monge

Polska

Członkiem zagranicznym klubu jakobinów został 24 grudnia 1790 późniejszy twórca konfederacji targowickiej, Stanisław Szczęsny PotockiJerzy Łojek Dzieje zdrajcy Katowice 1988 ISBN 83-216-0895-7 s. 126.

Jakobinami nazywali członkowie konfederacji targowickiej polskich wyznawców radykalnej polityki rewolucyjnej – podczas insurekcji kościuszkowskiej. Ich czołowymi przedstawicielami byli Hugo Kołłątaj, Jakub Jasiński i Józef Zajączek.

Bocian biały

Bocian biały
Bocian biały
  • C. c. ciconia (Linnaeus, 1758)
  • C. c. asiatica Severtsov, 1873
  • Bocian biały (Ciconia ciconia) – natura dużego ptaka brodzącego spośród rodziny bocianowatych (Ciconiidae).

    Etymologia

    Bocian biała barwa jest jednym spośród wielu gatunków ptaków oryginalnie opisanych na krzyż Karola Linneusza w przełomowej, 10-tej edycji jego dzieła Systema Naturae , w którym otrzymał jego osoba binominalną nazwę Ardea ciconia. Następnie został przeklasyfikowany (dodatkowo określono go jak gatunek typowy) do nowego rodzaju Ciconia przez francuskiego zoologa Mathurina Jacquesa Brissona w 1760 roku . Zarówno epitet rodzajowy, jak i gatunkowy cǐcōnia są łacińskim tłumaczeniem słowa "bocian" , oryginalnie odnotowany w pracach Horacego i Owidiusza. . Łacińska nazwa przetrwała w większości języków romańskich (Cicogna, Cigüeña, Cegonha i tym podobne).

    Taksonomia i ewolucja

    Wyróżnia się dwa podgatunki:

    • C C. ciconia – podgatunek nominatywny opisany przez Linneusza w 1758, gniazduje w pasie od Półwyspu Iberyjskiego, wyspowo we Francji po Europę Środkową i Wschodnią, Bałkany, Kaukaz, Azję Mniejszą i Bliski Wschód oraz północną Afrykę, a także w południowej Afryce, a zimuje głównie w Afryce na południe od SaharyElliott 1992, pp. 460–61., choć niektóre ptaki zimują w Indiach

    .

    • C C. asiatica – opisany przez rosyjskiego naturalistę Nikołaja Siewiercowa w 1873, gniazduje w Turkiestanie, a zimuje od Iranu po Indie. Jest nieco większy niż podgatunek nominatywny

    .

    Rodzina bocianowatych obejmuje sześć rodzajów w trzech rozległych grupa

    Zapis kopalny

    Skamieniałości rodzaju Ciconia reprezentujące dystalny koniec prawej kości ramiennej zostały odkryte w osadach mioceńskich na wyspie Rusinga na Jeziorze Wiktorii w Kenii. Skamieniałości datowane na 24-6 mln lat mogą pochodzić zarówno bociana białego, jak i od bociana czarnego (Ciconia nigra), które są tej samej wielkości i mają bardzo podobną strukturę kości. Osady ze środkowego miocenu z wyspy Maboko (położonej również na Jeziorze Wiktorii) przyniosły kolejne szczątki.

    Biotop

    Pierwotnie był gatunkiem bardziej związanym z terenami leśnymi. Obecnie zamieszkuje tereny trawiaste, stepy, sawanny, tereny uprawne (często blisko zbiorników wodnych), tereny bagienne, wilgotne lub okresowo zalewane łąki i pastwiska, okolice jezior i laguny. Lubi rozproszone drzewa, na których może gniazdować lub nocować. Występuje głównie na nizinach, rzadko na wyżynach (maksymalnie do 3560 m n.p.m. na Kaukazie). Unika terenów zimnych, o częstych opadach atmosferycznych, obszarów wysoko położonych i o gęstej roślinności (np. trzcinowisk i gęstych lasów). W przeciwieństwie do bociana czarnego nie unika siedzib ludzkich i często gnieździ się nawet w środku wsi lub w małych miastach, przeważnie w rejonach z rozległymi dolinami rzecznymi i wilgotnymi łąkami. Pojawia się na wysypiskach śmieci.

    Charakterystyka

    Bocian biały jest dużym ptakiem. Ma długość 100-115 cmZgodnie z konwencją, długość mierzona jest od czubka dzioba do końca ogona martwego ptaka (lub skóry) położonego na grzbiecie. i wysokość 100-125 cm. Rozpiętość skrzydeł wynosi 155-215 cm, a jego waga 2,3-4,5 kgMead,C. and Ogilvie, M. (2007) The Atlas of Bird Migratio

    Jak w przypadku innych bocianów, skrzydła są długie i szerokie umożliwiając im szybowanieElliott 1992, p. 438.. W locie trzepoczącym uderzenia skrzydeł są wolne i regularne. Ptak leci z szyją wyciągniętą do przodu a jego długie nogi wystają daleko poza koniec jego krótkiego ogona. Na lądzie porusza się w wolnym i stałym tempie z wyciągniętą do góry szyją. Odwrotnie, kiedy odpoczywa – często chowa głowę między ramionami.

    Po wykluciu młode bociana białego jest częściowo pokryte krótkimi, rzadkimi, białawymi piórami spodnimi. Ta wczesna warstwa piór jest zamieniana po około tygodniu przez gęstsze pokrycie włochatego białego puchu. Po trzech tygodniach, młody ptak nabywa/otrzymuje czarne i pióra lotne. Podczas wylęgu pisklę ma różowawe nogi, które następnie zmieniają się w szaroczarne. Jego dziób jest czarny z brązowym końcem. W trakcie pierzenia, upierzenie młodego osobnika jest podobne do upierzenia dorosłego ptaka, choć jego czarne pióra mają często brązowy odcień, a dziób i nogi są ciemniejsze, brunatno-czerwone lub pomarańczowe. Dziób jest zazwyczaj pomarańczowy lub czerwony z ciemnym końcemCramp 1977, p. 328.Van den Bossche 2002, p. 11.. Dziób staję się całkowicie czerwony (tak, jak u dorosłych ptaków) następnego lata po wykluciu, jednak czarne końcówki utrzymują się u niektórych osobników. Młode bociany przyjmują ostatecznie upierzenie w drugim roku życia.

    Upierzenie białe z wyjątkiem czarnych lotek. Nogi i dziób u dorosłych ptaków czerwone, u młodych brudnopomarańczowe. Szyja długa, w locie wyciągnięta do przodu. Skóra wokół oczu czarna, tęczówka ciemnobrązowa lub szara. Z uwagi na słabo rozwinięte mięśnie piersiowe częściej posługuje się lotem szybowcowym, czyli wykorzystując powierzchnię swoich skrzydeł i wznoszące, ciepłe prądy powietrzne. Siłą własnych mięśni lata niechętnie i tylko na niewielkie odległości. Sposób lotu jak u bociana czarnego, do wzbicia się w powietrze musi oddać parę podskoków. Odlatuje stadami w sierpniu i wrześniu, a wraca w końcu marca i kwietniu. Charakterystycznym głosem jest klekot, który można usłyszeć w czasie powitania pary ptaków na gnieździe, ale także gdy bocian zostaje zaniepokojony np. pojawieniem się przy gnieździe obcego bociana. Do wydawania tego głosu wygina szyję do tyłu tak, że głowę kładzie na grzbiecie (wyjątkowo robi tak również w locie).

    Wymia

    • długość ciała 95–130 cm
    • długość ogona 24–26 cm
    • długość dzio
  • rozpiętość skrzydeł 155–220 cm
  • wysokość ok. 80 cm
  • Masa ciała: 2,3–4,4 kg.

    Samce są przeważnie nieco większe od samic.

    Podobne gatunki

    Na obszarze swojego występowania bocian biały jest charakterystyczny na ziemi, ale obserwowany z daleka w locie może być mylony z kilkoma innymi gatunkami z podobnymi wzorami na spodniej stronie skrzydeł, takimi jak dławigad afrykański, pelikan różowy, czy ścierwnik. Dławigad afrykański jest rozpoznawany po czarnym ogonie i dłuższym ostro zakończonym, żółtym dziobie. Bocian biały jest też z reguły większy od niego. Pelikan różowy ma krótkie nogi, które nie wystają w locie poza jego ogon i lata ze schowaną szyją, trzymając głowę blisko krępego ciała, nadając mu inny profil w locieCramp 1977, p. 228.. Pelikany różowe zachowują się także inaczej, szybując w uporządkowanych, zsynchronizowanych stadach niż, tak jak bociany białe – w niezorganizowanych grupach złożonych z pojedynczych osobnikówSvensson and Grant 1999, p. 26.. Ścierwnik jest znacznie mniejszy, z klinowatym ogonem, krótszymi nogami i małą, żółto zabarwioną głową na krótkiej szyiSvensson and Grant 1999, p. 74.. Żuraw, który również może wydawać się czarno-biały w silnym świetle, ma widocznie dłuższe nogi i dłuższą szyję w locieSvensson and Grant 1999, p. 34..

    Tryb życia i zachowanie

    Bocian biały jest ptakiem stadnym, stada tysięcy osobników notowane były na szlakach wędrówek i na zimowiskach w Afryce. W sezonie lęgowym ptaki, które nie biorą udziału w tokach zbierają się w grupach liczących 40 lub 50 osobnikówCramp 1977, p. 328.. Mniejszy, ciemno upierzony bocian białobrzuchy spotykany jest często w stadach bocianów białych w południowej Afryce . Pary lęgowe bociana białego mogą wspólnie żerować w małych grupach polować; w niektórych rejonach notowano również kolonie lęgoweCramp 1977, p. 332.. Jednakże grupy wewnątrz kolonii bocianów białych znacznie różniące się wielkością i strukturą społeczną są swobodnie definiowane; młode bociany, które zaczynają przystępować do lęgów często zajmują gniazda położone na obrzeżach kolonii, podczas gdy starsze bociany osiągają większy sukces rozrodczy zajmując gniazda o lepszej jakości położone w centralnej części kolonii lęgowych . Struktura społeczna i spójność grupy jest utrzymywana przez altruistyczne zachowania, takie jak zachowania komfortowe. Bociany wykazują takie zachowanie wyłącznie w okolicach gniazda. Stojące ptaki muskają głowy ptaków siedzących, czasem są to rodzice pielęgnujące swoje młode, a czasem młode pielęgnujące się nawzajem . W przeciwieństwie do większości bocianów, bociany białe nigdy nie przyjmują postawy z otwartymi skrzydłami, choć wiadomo, że opuszczają skrzydła (trzymając je z dala od tułowia ze sterówkami skierowanymi w dół), gdy ich upierzenie jest mokre.

    Wydaliny bocianów, składające się z kału i moczu, czasem spadają na ich własne nogi, przez co stają się one białe Parowanie odchodów zapewnia chłodzenie. Na nogach ptaki, które były obrączkowane czasami odchody mogą się nagromadzić obrączki prowadząc do ściśnięcia i urazu nogi . Odnotowano również przypadki, kiedy bociany białe używały narzędzi w postaci ściśniętych w dziobie ździebeł mchu służących do podawania pisklętom kropel wody .

    Komunikacja

    Głównym dźwiękiem wydawanym przez dorosłego bociana jest głośne klekotanie dziobem, porównywanym ze słyszanym z oddali wystrzałem z karabinu maszynowego. Odgłos ten powstaje wskutek szybkiego otwierania i zamykania dzioba, więc powstaje on za każdym razem, gdy ptak zamyka dziób. Stukot jest wzmacniany przez worki gardłowe, które działają jako rezonator. Używane w różnych zachowaniach społecznych, stukotanie dzioba zazwyczaj im dłużej trwa, tym jest coraz głośniejsze i przyjmuje charakterystyczne rytmy w zależności od sytuacji, na przykład wolniej podczas kopulacji i krócej jako odgłos alarmujący. Jedyny dźwięk wokalny generowany przez dorosłe ptaki to słabe, ledwie słyszalne syczenie; jakkolwiek młode ptaki mogą wydawać chrapliwy syk, różne piskliwe dźwięki i miauczenie podobne do kotów, kiedy proszą o pokarm. Podobnie jak dorosłe ptaki, młode mogą stukotać dziobamiCramp 1977, p. 334.. W wielu sytuacjach społecznych z innymi przedstawicielami gatunku, ptaki te w charakterystyczny sposób unoszą i opuszczają głowę – bocian szybko rzuca głowę do tyłu, tak, że jej czubek spoczywa na grzbiecie, a następnie unosi powoli głowę i szyję do przodu, a czynność tę powtarza kilkukrotnie. Jest to gest używany na powitanie innego osobnika, po kopulacji oraz w sytuacji zagrożenia. Pary lęgowe w sezonie letnim są terytorialne i używają tego zachowania, podobnie jak kucania do przodu z pochylonymi ogonami i rozpostartymi skrzydłamiCramp 1977, p. 333..

    Pożywienie

    Bocian jest ptakiem mięsożernym. Wachlarz jego pożywienia jest szeroki; najchętniej żerują na łąkach w promieniu około 5 km od gniazda oraz w miejscach z niższą roślinnością, gdzie pożywienie jest łatwiej dostępne .

    Ich dieta jest zróżnicowana w zależności od pory roku, regionu i dostępności pożywienia. Do typowego pożywienia zalicza się owady (głównie chrząszcze, koniki polne, szarańczę i świerszcze), dżdżownice, gady, płazy, szczególnie gatunki takich żab, jak żaba wodna (Pelophylax kl. Esculentus) i żaba trawna (Rana temporaria) oraz małe ssaki, takie jak nornice, krety i ryjówki. Rzadziej, zjadają też jaja ptaków i młode ptaki, ryby, mięczaki, skorupiaki i skorpiony. Polują głównie w ciągu dnia, połykając mniejszą zdobycz w całości, większą zabijają i rozdzielają przed połknięciem. Gumki recepturki są mylone z dżdżownicami i spożywane, co niekiedy prowadzi do śmiertelnego w skutkach zablokowania przewodu pokarmowego .

    Ptaki powracające wiosną na Łotwę odnajdują zdobycz, żaby moczarowe (Rana arvalis), wabione przez odgłosy godowe emitowanie przez skupiska samców tych żab .

    Dieta ptaków nie przystępujących do lęgów jest zbliżona do ptaków lęgowych, ale żerują one częściej w suchych rejonach

    . Zaobserwowano, że bociany zimujące w zachodnich Indiach podążają za antylopami z gatunku garna, łapiąc owady niepokojone przez te zwierzęta . Zimujące w Indiach bociany czasami żerują wraz z bocianami białoszyimi (Ciconia episcopus) . Kradzież zdobyczy przez bociany białe odnotowano w Indiach w przypadku gryzoni chwytanych przez błotniaki stawowe

    ; odwrotna sytuacja występuje w niektórych częściach Polski – błotniak łąkowy znany jest z nękania bocianów polujących na nornice .

    W latach obfitujących w myszy i norniki zjada prawie wyłącznie te gryzonie, przez co jest ptakiem pożytecznym z punktu widzenia rolników. W XIX wieku i I połowie XX wieku, gdy płazy były znacznie częstsze, faktycznie stanowiły one główny pokarm bocianów. Współczesne doświadczenia w warunkach ogrodu zoologicznego w Poznaniu wykazały, że hodowane tam bociany w pierwszej kolejności wybierały jako pokarm ryby, potem płazy. Ogólnie bocian jest tzw. oportunistą pokarmowym, tzn. poluje na każde zwierzę, które jest w stanie schwytać i połknąć. Pokarm poszczególnych osobników najbardziej zależy więc od powszechności danego typu ofiary w danym siedlisku. Bociany chętnie korzystają z prac polowych, polując w trakcie orki lub sianokosów, która ułatwia im wykrywanie ofiar, pozbawiając je osłony roślinności.

    Rozmnażanie

    Bocian biały lęgnie się na otwartych gruntach rolnych, z dostępem do terenów podmokłych, budując duże gniazdo, zwykle z gałęzi, na drzewach, budynkach lub specjalnie przygotowanych przez człowieka platformach. Każde gniazdo ma od 1 do 2 m głębokości, od 0,8 do 1,5 m średnicy i waży od 60 do 250 kg. Gniazda są budowane w luźnych koloniach. Jako, że w kulturze bociany uważa się za dobrą wróżbę i nie są one prześladowane przez człowieka, często gniazdują blisko ludzkich siedzib; w południowej Europie, gniazda spotykane są na budynkach, m. in kościołów. Jedno gniazdo jest zazwyczaj wykorzystywane rok po roku, zwłaszcza przez starszych samców. Samce powracają na początku sezonu i wybierają gniazdo. Większe gniazda oznaczają większą szansą na dużą liczbę w pełni opierzonych młodych powodzeniem gębą, stąd te gniazda są bardziej poszukiwane. Zmiana gniazda jest często związana jest ze zmianą w parze rodziców i niepowodzeniem w odchowaniu młodych w poprzednim sezonie lęgowym; młode ptaki wykazuję większą tendencję do zmiany obszaru lęgowego.

    Kilka gatunków ptaków często gniazduje w dużych gniazdach bocianów białych. Do regularnie zajmujących je gatunków należą: wróbel zwyczajny, mazurek i szpak; rzadziej zajmują: pustułka, pójdźka, kraska, pliszka siwa, kopciuszek, kawka i wróbel śródziemnomorskiHaverschmidt 1949, pp. 33–34.. Sparowane ptaki pozdrawiają się podnosząc i opuszczając głowę, a także potrząsając nią i przykucając oraz klekotaniem dziobami z jednoczesnym pochyleniem głowy w tył. Pary kopulują wielokrotnie w ciągu miesiąca przez złożeniem jaj. Wysoka częstotliwość kopulacji jest często związana ze współzawodnictwem o samice i wysokim wskaźnikiem kopulacji z wieloma partnerami; jakkolwiek kopulacja z wieloma partnerami zdarza się nieczęsto u bocianów białych .

    Bocian biały
    Bocian biały

    Gniazdo

    Gniazdo duże, koliste z warstwowo ułożonych gałęzi, poprzetykanych skośnie witkami. Wyściółka dość obfita ze słomy, torfu, łajna, niekiedy z dodatkiem papieru lub szmat, zbieranych z pól i ludzkich wysypisk. Średnica zewnętrzna 1,0–1,5 m; wysokość 0,5–1,5 m. Buduje je zarówno samiec, jak i samica.

    Umiejscowione zwykle na drzewie w bezpośredniej bliskości siedzib ludzkich lub na różnych budowlach ludzkich (dach budynku mieszkalnego lub gospodarczego, w ruinach wysokich budynków, na nieczynnych kominach fabrycznych, pylonach, słupach telegraficznych, stogach). Od lat 70. XX wieku coraz częściej na specjalnych platformach umieszczanych przez człowieka na słupach linii telefonicznych lub energetycznych, w niektórych rejonach jest to najczęstszy sposób lokowania gniazd. W Polsce ponad 60% populacji gniazduje na słupach energetycznych.

    Gniazduje pojedynczo lub w luźnych koloniach, gdzie wiele gniazd jest często blisko siebie. Tego samego gniazda ptaki używają przez wiele lat, co roku dokonując napraw i uzupełnień budulca. Znane są gniazda użytkowane 400 lat, a największe z nich mają 225 cm średnicy, 280 cm wysokości i ważą ponad tonę. Dana para przywiązuje się zatem do danego gniazda i gdy partner długo nie wraca z zimowiska jest zmieniany, zwłaszcza gdy do samca, wracającego wcześniej, przyleci obca samica przed zeszłoroczną.

    Jaja

    Różnobiegunowe, bardzo mało wydłużone, raczej pękate o barwie białej, lekko przybrudzonej o tępym węższym biegunie. Średnie wymiary 72×54 mm. Składane zazwyczaj pod koniec kwietnia, rzadko wcześniej, w liczbie od 1 do 7, najczęściej 3-5.

    Wysiadywanie i dorastanie

    Jaja składane w odstępach dwudniowych, najczęściej wieczorem. Wysiadywane są przez obydwoje rodziców, najczęściej po zniesieniu drugiego jaja, przez okres 33-35 dni. Pisklęta opuszczają gniazdo po 55-64 dniach; w wieku 70 dni są już prawie samodzielne, lecz dojrzałość płciową uzyskują dopiero po 2–7 latach. Opieką nad potomstwem zajmują się oboje rodzice, którzy nie tylko karmią pisklęta, ale i osłaniają je swymi skrzydłami przed słońcem lub deszczem oraz opryskują wodą w upalne dni. Ptaki młodociane mają czarny dziób (przechodzący z czasem w jasnoczerwony) i brązowoszare nogi. Tęczówka oka młodych jest brązowa, a u dorosłych szarawa. Pisklęta są pokryte białym gęstym puchem. Najstarszy zaobrączkowany bocian biały miał w chwili śmierci obrączkę założoną 39 lat wcześniejFransson et al., 2010: EURING list of longevity records for European birds. . Inny dożył 33 lat i rok wcześniej pomyślnie wyprowadził lęg. W niewoli jeden osobnik dożył 35 lat.

    Pasożyty i choroby

    Gniazda bociana białego są siedliskiem wielu małych stawonogów, zwłaszcza podczas cieplejszych miesięcy po powrocie ptaków do gniazda. Gniazdując w kolejnych latach, bociany przynoszą więcej materiału do wyścielania swoich gniazd i gromadzą się w nich nowe warstwy materiału organicznego.

    Nie tylko ich ciała mają tendencję do regulowania temperatury w gnieździe, ale również odchody, resztki pożywienia i piór oraz fragmenty skóry dostarczają pożywienia dla dużej i zróżnicowanej populacji wolno żyjących roztoczy z rzędu żukowców. W badaniu przeprowadzonym na dwunastu gniazdach znaleziono 13352 osobników z 34 gatunków, głównie Macrocheles merdarius, Macrocheles robustulus, ”Pyriformis uroobovella ” i Trichouropoda orbicularis, które razem stanowiły prawie 85% wszystkich zebranych roztoczy. Organizmy te żywią się jajami i larwami owadów i nicieni, które występują licznie w ściółce gniazda. Roztocza te są roznoszone przez koprofagiczne chrząszcze, często z rodziny Scarabaeidae lub na łajnie przynoszonym przez bociany podczas budowy gniazda. Pasożytnicze roztocza nie występują, przypuszczalnie będąc kontrolowane przez gatunki drapieżne. Ogólny wpływ populacji roztoczy jest niejasny, roztocza mogą odgrywać rolę w hamowaniu szkodliwych organizmów (a więc mogą być korzystne) lub mogą mieć niekorzystny wpływ na piskląt .

    Same ptaki są nosicielami gatunków należących do więcej niż czterech rodzajów roztoczy piór . Roztocza te, wliczając Freyanopterolichus pelargicus i Pelargolichus didactylus żyją na grzybach rosnących na piórach. Grzyby występujące na upierzeniu mogą żywić się keratyną z piór zewnętrznych lub olejem z piór . Wszoły, takie jak Colpocephalum zebra zazwyczaj znajdowane są na skrzydłach, a Neophilopterus incompletus na całym na ciele .

    Gorączka Zachodniego Nilu jest główną ptasią infekcją, przenoszoną między ptakami przez komary. Wydaje się, że migrujące ptaki mają ważny wpływ na rozprzestrzenianie się tego wirusa , którego ekologia pozostaje słabo poznana . 26 sierpnia 1998 r. stado składające się z około 1200 migrujących bocianów, które zboczyło z kursu w swojej wędrówce na południe wylądowało w Ejlat, w południowym Izraelu. Zaniepokojone ptaki w chaotycznym locie próbowały wracać na swoje szlaki migracyjne, wiele z nich padło. Zjadliwy szczep wirusa Gorączki Zachodniego Nilu wyizolowano z mózgu jedenastu martwych młodych osobników. Inne bociany białe badane następnie w Izraelu wykazywały przeciwciała tego wirusa . W 2008 przebadano trzy młodociane osobniki z polskiej ostoi przyrody; wyniki testu serologicznego były dodatnie, co wskazywało na ekspozycję na wirusa, ale kontekst lub występowanie wirusa w Polsce jest niepewne .

    Ochrona

    Bocian biały nie jest gatunkiem globalnie zagrożonym wyginięciem, chociaż od stu lat znacznie zmniejszył swą liczebność w wielu obszarach północnej i zachodniej Europy. Spadek liczebności bociana białego wskutek industrializacji i zmian w rolnictwie (głównie przez osuszanie bagien i przekształcanie łąk w uprawy, m.in. kukurydzy) rozpoczął się w XIX wie

    Bocian biały jest jednym z gatunków, które obejmuje porozumienie Agreement on the Conservation of African-Eurasian Migratory Waterbirds (AEWA) (pol.: Porozumienie o ochronie afrykańsko-euroazjatyckich wędrownych ptaków wodnych) , które jest częścią ratyfikowanej przez Polskę Konwencji o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierzątKonwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt z dnia 23 czerwca 1979 r. .. Strony tego porozumienia są zobowiązane do udziału w szerokim zakresie strategii ochrony opisanych w szczegółowym planie działania. Plan ten odnosi się do kluczowych kwestii, takich jak ochrona gatunków i ich siedlisk, zarządzanie działalnością człowieka, badania, edukacja oraz ich wdrażania . Zagrożenia dla gatunku obejmują m.in. dalszą utratę mokradeł, kolizje z napowietrznymi liniami elektroenergetycznymi, stosowanie trwałych pestycydów (takich jako DDT) do zwalczania szarańczy w Afryce oraz w znacznym stopniu nielegalne polowania na trasach migracyjnych i zimowiskach.

    Duża populacja bocianów białych gniazduje w Europie Środkowej i Wschodniej. Podczas VI międzynarodowego spisu bociana białego w sezonie 2004/05 odnotowano 52500 par w Polsce, 30000 par na Ukrainie, 20000 par na Białorusi, 13000 par na Litwie (najwyższe znane zagęszczenie tego gatunku na świecie), 10700 par na Łotwie i 10200 w Rosji. Około 5500 par gniazdowało w Rumunii, 5300 na Węgrzech i około 4956 parlęgowych w Bułgarii . W Niemczech większość z całkowitej liczby 4482 par gniazdowało we wschodnich regionach, szczególnie w sąsiadujących z Polską landach Brandenburgia i Meklemburgia-Pomorze Przednie (odpowiednio 1296 i 863 par w 2008 r.) .

    Oprócz Hiszpanii i Portugalii (odpowiednio 33217 par i 7684 par w sezonie 2004/05) populacje w południowej i zachodniej Europie są ogólnie znacznie mniej trwałe; na przykład, duńska populacja zmniejszyła się do zaledwie trzech par w 2005 roku. We wschodniej części obszaru śródziemnomorskiego Turcja posiada pokaźną populację 6195 par, a Grecja 2139 par. W Europie Zachodniej bocian pozostaje rzadkim ptakiem mimo działań ochronnych. W 2004 r. we Francji gniazdowało jedynie 973 par, a w Holandii 528 par.

    Na początku lat 80. XX w. ich populacja spadła do mniej niż dziewięciu par w całej górnej części doliny Renu, obszarze ściśle identyfikowanego z bocianem białym od wieków. Działania ochronne pomyślnie zwiększyły tamtejszą populację ptaków do 270 par (w roku 2008), głównie wskutek działań Stowarzyszenia na rzecz ochrony i reintrodukcji bocianów w Alzacji i Lotaryngii . Reintrodukcja ptaków odchowanych w ogrodach zoologicznych wstrzymała dalsze spadki we Włoszech, Holandii i Szwajcarii. W 2008 w Armenii żyło 601 par lęgowych i około 700 par w Holandii i kilka par, które rozmnażają się w RPA, zazwyczaj są to osobniki zakładające kolonie lęgowe spośród populacji tam zimujących. W Polsce, na słupach energetycznych ustawia się specjalne platformy na ich szczytach, aby zapobiec przerwom w dostawach energii elektrycznej spowodowanych dużymi gniazdami bocianimi, a czasem gniazda są w całości przenoszone ze słupów energetycznych słupie na oddzielne wykonane przez człowieka platformy . W Holandii introdukcja ptaków wyhodowanych z zoo jest poprzedzana przez programy karmienia i budowy gniazd prowadzone przez wolontraiuszy. Podobne programy reintrodukcji odbywają się w Szwecji oraz Szwajcarii , gdzie odnotowano 175 par hodowlanych w 2000 roku . Długoterminowa zdolność do przetrwania populacji w Szwajcarii jest niepewna tak długo, jak wskaźniki sukcesu rozrodczego są niskie, a dokarmianie nie wydaje się być korzystne.

    W Polsce objęty ochroną prawną od 1952 roku, obecnie znajduje się pod ścisłą ochroną gatunkową. Z uwagi na spadającą liczebność, gatunek został objęty programem ochronnym koordynowanym przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody "pro Natura" (Program Ochrony Bociana Białego i Jego Siedlisk). Podczas VI międzynarodowego spisu bociana białego z 2004 roku liczebność gatunku oceniono na ok. 230 tysięcy par. Najliczniej gnieździ się na terenie Polski (ok. 52,5 tysiąca par w wieku rozrodczym, ok. 23% światowej populacji), Hiszpanii, Ukrainy, Białorusi, Litwy i Łotwy. Przyczynami spadku liczebności są przede wszystk

    Bocian w kulturze

    W wierzeniach słowiańskich wiosną i latem za pomocą bocianów (i lelków – a jesienią i zimą za pomocą kruków) wele trafiały z Wyraju na ziemię i wstępowały do łon kobietA. Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1982. Generalnie bocian biały uważany był za ptaka przynoszącego szczęście – w folklorze przyjęło się sądzićB. Szczepanowicz, Kwartalnik Ziemia Święta – Ptaki Ziemi Święt

    Szeroko rozpowszechnione w Europie jest przekonanie, że bociany przynoszą dzieci. Nawiązanie do niego pojawiło się w odcinku Dziadek serialu animowanym Między nami bocianami, a także w serialu animowanym Smerfy, cyklu Xanth i opowiadaniu Jakub Wędrowycz i siedmiu krasnoludków ze zbioru Zagadka Kuby Rozpruwacza (krasnoludy są przynoszone przez czarne bociany).

    W starożytnej Grecji był poświęcony bogini Herze, opiekującej się karmiącymi matkami. W bajce Lis i Bocian greckiego pisarza, Ezopa, podkreślony jest jego spryt – w zamian za podanie przez lisa bocianowi strawy na płaskim talerzu, ten gdy gości lisa podaje mu napoje z butelki o długiej szyjce, według zasady wet za wet. W Chinach natomiast jest symbolem synowskiej miłości, gdyż uważa się tam, że bociany zajmują się nie tylko swoim potomstwem, ale i niedołężnymi rodzicami. Na Dalekim Wschodzie, przez to, że pożerał węże (które w niektórych miejscach były plagą) uznawano go za dobroczyńcę, a za zabicie go karano w równym stopniu, jak za uśmiercenie człowieka. Antyczni Rzymianie utożsamiali bociana z opiekunką macierzyństwa i małżeństw, Junoną. Jako symbol szczęścia domowego i miłości dzieci do rodziców ustanowiono tam prawo zobowiązujące do utrzymywania swoich rodzicieli, nazwane lex ciconia, prawem bocianim. Dla chrześcijan to symbol pobożności, zmartwychwstania i czystości, ale i sprawiedliwych pogan, którzy żyli przed Chrystusem.

    Charakterystyczne dla polskiej kultury przywiązanie i troskę o gniazda bocianów wyraża jedna ze zwrotek utworu "MOJA PIOSNKA II" Cypriana Kamila Norwida:

    "Do kraju tego, gdzie winą jest dużą
    Popsować gniazdo na gruszy bocianie,
    Bo wszystkim służą…
    Tęskno mi, Panie…"

    Duże zainteresowanie, jakim cieszy się bocian wśród ludzi, przekłada się na popularność internetowych przekazów z gniazd bocianów.

    Zobacz też

    • bocian czarny
    • ptaki Polski

    Bibliografia

    • Antczak M., Konwerski S., Grobelny S., Tryjanowski P. 2002. The Food Composition of Immature and Non-breeding White Storks in Poland. Waterbirds 25, 4: 424-428.
    • Dolata P.T. 2009. „Blisko bocianów” – projekt edukacyjno-badawczy bociana białego Ciconia ciconia. Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej 11, 1 (20): 128-141.
    • Kosicki J.Z., Profus P., Dolata P.T., Tobółka M. 2006. Food composition and energy demand of the White Stork Ciconia ciconia breeding population. Literature survey and preliminary results from Poland. W: Tryjanowski P., Sparks T.H., Jerzak L. (red.). The White Stork in Pola
    Bocian biały

    Flaga Estonii

    Flaga Estonii

    Flaga Estonii owo jedność spośród symboli państwowych Republiki Estońskiej.

    Wygląd i symbolika

    Flaga Estonii jest prostokątem podzielonym na trzy poziome pa

    Konstrukcja i wymiary

    Prostokąt o proporcjach 7:11 podzielony na trzy równe poziome pa

    Historia

    Flaga wywodzi się z flagi Estońskiego Związku Studentów Vironia, którą zaprojektował poeta Jaan Bergmann. Po raz pierwszy pojawiła się w 29 września 1881 roku w Tartu (niem. Dorpat) i odtąd używano jej podczas manifestacji, jako symbolu odrębności narodowej Estończyków. Flaga została zatwierdzona przez tymczasowy rząd niepodległej Estonii po I wojnie światowej 21 lutego 1918. Po aneksji Estonii przez ZSRR w 1940 roku używanie estońskiej flagi w tej formie zostało zabronione. W jej miejsce wprowadzono inny oficjalny symbol – flagę Estońskiej SRR.
    Podczas śpiewającej rewolucji, w czasie procesu odzyskiwania niepodległości (1987/88), ponownie oficjalnie zaczęto się posługiwać historyczną flagą Estonii.

    Flaga Estonii

    Propozycje zmian

    Około 2001 roku pojawiły się projekty zmiany figur flagi (lecz nie kolorów): proponowano by flaga miała figurę krzyża skandynawskiego w kolorze białym z czarnym obramowaniem na niebieskim polu. Miałoby to symbolizować dążenie Estonii ku krajom nordyckim. Według nie do końca wiarygodnych informacji, .

    II oblężenie Louisbourga

    II oblężenie Louisbourgaoblężenie a batalia pod spodem twierdzą Louisbourg w Nowej Szkocji. Bitwa była częścią długiego konfliktu o dominację w Ameryce Północnej zwanego wojną z Francuzami i Indianami, będącego elementem wojny siedmioletniej. Oblężenie i zdobycie Louisbourga było preludium do brytyjskiej kampanii w Quebecu w roku 1759.

    W początkach czerwca brytyjska flota pod dowództwem admirała Edwarda Boscawena zbliżyła się do chronionego przez fortecę portu i z miejsca rozpoczęła oblężenie. Armia została podzielona na trzy oddziały. Prawym skrzydłem dowodził Whitemore, lewym Lawrence, a środkowym James Wolfe. Armia wylądowała w tym samym miejscu co przed 13 laty w czasie I oblężenia. Oddział Wolfe’a liczący ok. 1 200 żołnierzy zajął latarnię morską, opuszczoną przez Francuzów i rozpoczął stamtąd ostrzeliwanie bastionu na wyspie, który bezpośrednio kontrolował wejście do portu. 25 czerwca, w wyniku ponad dwutygodniowego ostrzału, bateria zainstalowana w bastionie została zniszczona. Od tego momentu rozpoczął się intensywny ostrzał bastionu Dauphin oraz miasta. Krótką przerwą w sukcesach brytyjskich była udana wycieczka francuska 9 lipca, podczas której udało się zniszczyć część umocnień brytyjskich oraz wziąć pewną liczbę jeńców. Szkody zostały jednak szybko naprawione i wznowiono bombardowanie.

    Z chwilą, gdy bastion na wyspie został zniszczony, a Dauphin zaangażowany w wymianę ognia z bateriami brytyjskimi, dziesięć statków francuskich strzegących wejścia do portu stało się łatwym łupem dla floty brytyjskiej. Wszystkie jednostki zostały poważnie uszkodzone lub zatopione. Port stanął otworem dla Brytyjczyków. 26 lipca, po ponad sześciu tygodniach oblężenia, twierdza poddała się.

    Francuzi stracili podczas oblężenia następujące okręty (w nawiasie ilość dział):

    • Entreprenant (74)
    • Prudent (74)
    • Bienfaisant (64)
    • Capricieux (64)
    • Célèbre (64)
    • Apollon (50)
    • Fidèle (26)
    • Biche (16)
    • Chèvre (16)

    Mechanika klasyczna

    Mechanika klasyczna

    Aż do końca XIX wieku była uznawana w ciągu teorię dokładną, na początku XX wieku okazała się niepoprawna w niektórych sytuacjach. W celu wyjaśnienia niezgodności powstały nowe działy mechani

    • mechanika relatywistyczna co do jednego spośród jej teoriami – ogólną teorią względności dodatkowo szczególną teorią względności, opisujące postępowanie się obiektów poruszających się spośród prędkością porównywalną spośród prędkością światła,
    • mechanika kwantowa opisującą postępowanie się mikroskopijnych obiektów (cząsteczki, atomy, cząstki elementarne).

    Wymienione teorie w pewnym sensie obalają mechanikę klasyczną, choć są zbudowane na jej bazie pojęciowej i ją uzupełniają. Pomimo to, mechanika klasyczna jest nadal bardzo użyteczna, ponieważ:

    • jest prostsza w stosowaniu niż inne teorie,
    • z pewnymi przybliżeniami może być stosowana w szerokim zakresie,
    • stanowi podstawę pojęciową dla innych teorii.

    Mechanika klasyczna może być używana do opisu ruchu zarówno obiektów rozmiaru człowieka (np. piłka, samochód), jak i wielu astronomicznych obiektów (np. planety, galaktyki), a także obiektów mikroskopijnej wielkości (np. cząsteczek organicznych, a nawet w przybliżeniu i w ograniczonym zakresie do cząstek elementarnych). Przykłado

    W ostatnich latach wzrastającym zainteresowaniem cieszy się dział mechaniki klasycznej, a mianowicie dynamika nieliniowa. Kluczowym pojęciem jest tu chaos, a głównym narzędziem – nieliniowe równania różniczkowe i iteracyjne.

    Podsumowanie

    Chociaż mechanika klasyczna jest z grubsza zgodna z innymi „klasycznymi” teoriami, takimi jak klasyczna elektrodynamika i termodynamika, to pewne sprzeczności odkryte pod koniec XIX wieku są wyjaśniane przez współczesną fizykę. Przykładowo klasyczna elektrodynamika mówi, że prędkość światła jest stała dla wszystkich obserwatorów – jest to sprzeczne z mechaniką klasyczną, w wyniku czego powstała ogólna teoria względności.

    W mechanice klasycznej można wydzielić poddziedzi

    • kinematyka – opisująca ruch jako zagadnienie geometryczne,
    • statyka – zajmująca się ciałami nie poruszającymi się i warunkami pozostania ciał w spoczynku (równowadze),
    • dynamika – opisująca ruch ciał oraz zmiany ruchu ciał pod wpływem oddziaływań.

    Opis ruchu

    Podstawowym pojęciem wprowadzanym w mechanice klasycznej jest punkt materialny, który jest obiektem o zaniedbywalnie małych rozmiarach oraz posiadający masę. Ruch punktu materialnego jest scharakteryzowany przez kilka parametrów liczbowych (lub wektorów): jego położenie, masę i siłę działającą na niego. Każdy z tych parametrów zostanie opisany poniżej.

    W rzeczywistości obiekty, które opisuje mechanika klasyczna zawsze mają niezerowy rozmiar. Prawdziwy punkt materialny, np. elektron prawidłowo jest opisywany przez mechanikę kwantową. Obiekt o niezerowym rozmiarze ma bardziej skomplikowane zachowanie niż hipotetyczny punkt materialny, ponieważ jego wewnętrzny układ może ulec zmianie – np. podczas lotu piłka może obracać się wokół własnej osi, zmieniając w wyniku tego swój ruch. Jakkolwiek, będziemy w stanie użyć naszych rezultatów dla punktu materialnego aby studiować takie obiekty traktując je jako zbiorowy obiekt, zbudowany z oddziałujących na siebie punktów materialnych. Można pokazać, że takie zbiorowe obiekty zachowują się jak punkt materialny. W omawianym przykładzie piłkę traktujemy jako punkt materialny.

    Położenie i wielkości pochodne

    Położenie punktu materialnego jest określane względem wybranego punktu odniesienia (O) znajdującego w przestrzeni. Wybrany punkt wraz z innymi ciałami z nim związanymi nazywamy układem odniesienia. Punktowi materialnemu w konkretnym układzie współrzędnych (opisanym przez wektory jednostkowe mathbf{e}_i i=1,2,3) przyporządkowujemy współrzędne x^{i} mathbf{x}(t) = sum_{i=1}^{3} x^i(t) mathbf{e}_i=x^i(t) mathbf{e}_i Wprowadza się pojęcie „ciało fizyczne” lub krótko „ciało” oznaczające dowolny obiekt będący punktem materialnym lub złożony z punktów materialnych.

    Położenie ciała definiowane jest jako wektor mathbf{x}(t), ciało nie musi być nieruchome, więc położenie zmienia się w czasie (jest funkcją czasu (t)).

    Prędkość opisuje szybkość zmiany położenia w czasie, jest definiowana jako pochodna położenia po czasie (oznaczana również przez kropkę)

    mathbf{v} = {dmathbf{x} over dt}=v^i mathbf{e}_i=frac{dx^i}{dt} mathbf{e}_i=dot{x}^i mathbf{e}_i.

    Prędkość też zazwyczaj nie jest stała dlatego do opisu jej zmian wprowadza się przyspieszenie, czyli szybkość zmiany prędkości, jest zdefiniowana

    mathbf{a} = {dmathbf{v} over dt}=frac{d^2 x^i}{dt^2}mathbf{e}_i.

    Zmiana wektora przyspieszenia może dotyczyć zmiany jego wartości lub kierunku bądź obydwu.

    Pojęcie siły i druga zasada dynamiki Newtona

    Druga zasada dynamiki Newtona wiąże zmianę masy i prędkości punktu materialnego z siłą. Jeżeli m jest masą v prędkością punktu materialnego, a F jest sumą wektorową sił przyłożonych do niego, to druga zasada dynamiki Newtona głosi, że szybkość zmiany pędu ciała jest równa sile działającej na to ciało, co można wyrazić wzor
    mathbf{F} =frac{dmathbf{p{dt}= {d(m mathbf{v}) over dt}.

    Wartość mathbf{p}=m mathbf{v} jest nazywana pędem i jest ważnym pojęciem mechaniki klasycznej.

    Kiedy masa m jest stała w czasie, druga zasada dynamiki Newtona może zostać zapisane w prostszej form
    mathbf{F} = m mathbf{a}

    gdz

    Nie zawsze masa jest niezależna od czasu, np. masa rakiety na paliwo chemiczne zmniejsza się w miarę zużywania się paliwa. W takiej sytuacji powyższe równanie jest niepoprawne, zatem do opisu powinna być zastosowana pełna forma drugiego prawa Newtona.

    Druga zasada dynamiki Newtona wymaga podania siły F, która jest miarą oddziaływań naszego ciała z innymi ciałami. Np. typowa siła oporu ruchu piłki w powietrzu jest funkcją prędkości i wielkości piłki.

    mathbf{F}_{rm R} = – lambda mathbf{v}

    Gdz

    Gdy tylko znane są siły działające na punkt materialny w postaci fuknkcji czasu, położenia i prędkości, możemy podstawić je do drugiego prawa Newtona otrzymując równanie różniczkowe, które jest nazwane dynamicznym równaniem ruchu m frac{d^2 x^i}{dt^2}=F^{i}(mathbf{x}(t), t) Dla przykładu, załóżmy że tarcie jest jedyną siłą działającą na punkt materialny. Wtedy równanie ruchu przybiera postać:

    mfrac{d^2 x^i}{dt^2}=- lambda frac{dx^i}{dt}.

    Równanie to można scałkować otrzymując

    mathbf{v} = mathbf{v}_0 e^{- lambda t / m}

    gdzie v0 jest prędkością początkową, czyli prędkością ciała w momencie początkowym (t =0). Z równania tego wynika, że prędkość tego punktu materialnego zmniejsza się eksponencjalnie do zera w miarę upływu czasu. To wyrażenie może być następnie wycałkowane w celu otrzymania kinematycznego równania ruchu.

    Cząstka swobodna

    Przy braku działania sił zewnętrznych cząstka porusza się swobodnie. Jej ruch opisany jest prostym równaniem różniczkowym m frac{d^2 x^i}{dt^2}=0 Równanie to jest niezmiennicze przy transformacji układu współrzędnych x^i rightarrow {x’}^i = R^i_j x^j +v^i t +x^i_0 t rightarrow t’=t+t_0 Właściwe transformacje Galileusza

    Grupa transformacji Galileusza parametryzowana jest przez 10 ciągłych parametrów. Zgodnie z twierdzeniem Noether gdy grupa ta jest symetrią równań ruchu układu fizycznego odpowiada jej istnienie 10 odpowiednich praw zachowania (np. energii z translacji w czasie, pędu z translacji w przestrzeni, momentu pędu z symetrii obrotowej i pędu środka masy z transformacji właściwej generowanej przez v.

    Z transformacji Galileusza wynika prawo składania prędkości. Oznaczmy vec{u}=frac{dvec{x{dt}, vec{u’}=frac{dvec{x'{dt}, z właściwej transformacji Galileusza różniczkując otrzymujemy vec{u’}=vec{u}+vec{v}

    Formalizm Lagrange’a

    Równania ruchu Newtona można wyprowadzić w formalizmie Lagrange’a z zasady ekstremum funkcjonału nazywanego całką działania S[mathbf{x}(t)]. Funkcjonał ten zdefiniowany jest poprzez funkcje Lagrange’a L(mathbf{x},dot{mathbf{x, t) S[mathbf{x}(t)]= intlimits_{t_0}^{t_1} dt L(mathbf{x},dot{mathbf{x, t) Warunek na ekstremum tego funkcjonału (δS=0) generuje równania Eulera – Lagrange’a frac{ d}{dt}frac{partial L}{partial{dot{x^i}=frac{partial L }{partial x^i} Na równania te można spojrzeć jak na równania Newtona, kojarząc pęd jako

    p^i=frac{partial L}{partial{dot{x^i}

    a siłę jako

    Mechanika klasyczna

    Mechanika klasyczna

    F^i(mathbf{x},dot{mathbf{x, t) = frac{partial L }{partial x^i}

    Mechanika klasyczna

    Otrzymamy dokładną postać równania Newtona gdy zdefiniujemy funkcje Lagrange’a jako

    L(mathbf{x},dot{mathbf{x, t)=frac{1}{2}m mathbf{dot{x^2-U(mathbf{x},dot{mathbf{x, t)

    Szczególną grupą są siły zachowawcze – mogą być one wyrażane jako gradient funkcji skalarnej, zwanej energią potencjalną i oznaczaną U:

    mathbf{F} = – nabla U

    lub

    mathbf{F}^i = – frac{partial{U{partial x^i}=-partial_i U.

    Niezwykle ważną w zastosowaniach cechą formalizmu Lagrange’a jest niezmienniczość równania Eulera-Lagrange’a względem wyboru układu współrzędnych. Fakt ten nie jest prawdziwy dla sformułowania Newtona, którego forma mathbf F=mmathbf a ma miejsce tylko we współrzędnych kartezjańskich. Niezmienniczość równania Eulera-Lagrange’a umożliwia dobór współrzędnych dopasowanych do symetrii badanego układu mechanicznego lub jego więzów. Redukuje się w ten sposób liczbę stopni swobody problemu lub eliminuje z obliczeń konieczność rozważania sił więzów.

    Energia układu fizycznego

    Siła F przyłożona do punktu materialnego, którego przesunięcie wynosi δr wykonuje pracę, praca wykonana przez siłę jest wielkością skalarną opisaną wzor
    delta W = mathbf{F} cdot delta mathbf{r}.

    Zakładając, że masa punktu materialnego jest stała i δWtotal jest całkowitą pracą wykonaną na punkcie materialnym, którą otrzymujemy poprzez sumowanie prac wykonanych przez każdą siłę przyłożoną do punktu. Na podstawie drugiego prawa Newtona możemy pokazać, że

    delta W_{rm total} = delta T,

    gdzie T jest energią kinetyczną. Dla punktu materialnego jest zdefiniowa
    T = {m mathbf{v}^2 over 2}=frac{1}{2}m mathbf{dot{x^2.

    Dla obiektów złożonych z wielu punktów mat., energia kinetyczna jest sumą energii kinetycznych poszczególnych punktów mat. Zatem

    mathbf{F} cdot delta mathbf{r} = – nabla U cdot delta mathbf{r} = – delta U
    Rightarrow – delta U = delta T
    Rightarrow delta (T + U) = 0.

    Ten rezultat znany jako zachowanie energii mechanicznej, a stan w którym całkowita energia E=T+U= frac{1}{2}m mathbf{dot{x^2 + U jest stała w czasie nazywamy układem zachowawczym. Prawo to jest często używane, ponieważ wiele spotykanych sił to siły zachowawcze (ważnym wyjątkiem jest siła tarcia i oporu). Idea zachowania energii mechanicznej została rozszerzona na inne przypadki oddziaływań w wyniku czego utworzono pojęcie energia, a zasada zachowania energii jest najważniejszą zasadą zachowania w fizyce.

    Formalizm Hamiltona

    Energię układu fizycznego wyrazić można poprzez położenie i pęd {x^i, p^i}. Zbiór takich par definiuje przestrzeń fazową. Punkt w przestrzeni fazowej w pełni określa układ fizyczny, nazywamy go stanem układu w mechanice klasycznej (patrz stan kwantowy w mechanice kwantowej). Energię jako funkcję położenia i pędu nazywamy funkcją Hamiltona lub hamiltonianem. Definiujemy ją jako H(x, p, t)=sum_{i}p_{i}v^{i}(x, p, t) – L(x, v(x, p, t), t) Dla cząstek w polu potencjału U H(x, p, t)=frac{p^2}{2m}+U(x, t) Równania Lagrange’a można zastąpić układem dwóch równań (równania Hamiltona) pierwszego rzędu frac{dp^i}{dt}= – frac{partial H}{partial x^i}= – frac{partial U}{partial x^i}=F^i frac{dx^i}{dt}=frac{partial H}{partial p^i} Definiując nawiasy Poissona [A,B]=sum_{i}(frac{partial A}{partial x^i}frac{partial B}{partial p^i} – frac{partial B}{partial x^i}frac{partial A}{partial p^i}) zmianę dowolnej wielkości fizycznej F(x, p) z czasem można przedstawić jako frac{dF}{dt}= – [H,F] + frac{partial F}{partial t} Jeżeli wielkość fizyczna F jawnie nie zależy od czasu frac{partial F}{partial t}=0 to będzie zachowana (jest stałą ruchu), gdy frac{dF}{dt}=0 rightarrow [H,F]=0 będzie komutowała z hamiltonianem. Mówimy, że dwie wielkości A, B komutują, gdy [A, B]=0.

    Przykładem wielkości niekomutujących jest pęd i położenie

    [x^i, p^j]=delta_{ij}

    W mechanice kwantowej oznaczać to będzie niemożność jednoczesnego pomiaru tych wielkości (zasada nieoznaczoności).

    Literatura

    • Rosu, Haret C., . Physics Education. 1999. [arxiv.o
    Mechanika klasyczna

    Mechanika klasyczna

    Mechanika klasyczna